जस्ती इस्पातकुण्डलः किम् ?

एकः जस्तायुक्तं इस्पातकुण्डलं जस्तास्तरेन लेपितं इस्पातस्य लुलितं पत्रम् अस्ति । एषा जस्तास्तरः इस्पातस्य जङ्गमात्, क्षतितः च रक्षति, येन कुण्डलः दृढः, स्थायिश्च भवति । अस्माकं कम्पनी उच्चगुणवत्तायुक्ता जस्ती इस्पातकुंडली उत्पादाः प्रदाति येषां व्यापकरूपेण निर्माणं, निर्माणं, वाहनभागाः च कारखानैः निर्मातृभिः च उपयुज्यन्ते। २०२२ तमे वर्षे विश्वे प्रायः १४ कोटि मेट्रिकटनं जस्ती इस्पातकुण्डलस्य उत्पादनं जातम्, यत्र चीनदेशः अग्रणीः उत्पादनं कृतवान् । अस्माकं उत्पादाः विभिन्नेषु उद्योगेषु विश्वसनीयजस्ती इस्पातकुण्डलानां वर्धमानमागधां पूरयितुं डिजाइनं कृतम् अस्ति।

की टेकअवे

• जस्ती इस्पातकुण्डलं जस्ताना आच्छादितं इस्पातम् अस्ति । जस्ता जंगं निवारयितुं साहाय्यं करोति, इस्पातं दीर्घकालं यावत् स्थास्यति च । अनेन इस्पातः दृढः, बहुषु विषयेषु उत्तमः च भवति ।

• जस्ती इस्पातकुण्डलस्य विभिन्नाः प्रकाराः, श्रेणीः च सन्ति । प्रत्येकं प्रकारः कतिपयेषु कार्येषु सर्वोत्तमरूपेण कार्यं करोति । स्थूलजस्तालेपनं बहिः अधिकं रक्षति। अन्तः कृते वा रूपस्य वा कृते कृशलेपनं श्रेयस्करम् अस्ति।

• उष्ण-डुबकी, पूर्व-जस्तीकरणं, विद्युत्-जस्तीकरणं च जस्तां योजयितुं उपायाः सन्ति । प्रत्येकं मार्गं भिन्नं स्थूलतां, रूपं च ददाति । प्रत्येकं विशेषावाश्यकतानां कृते उपयुज्यते।

• भवने, कारमध्ये, गृहयन्त्रेषु च जस्ती इस्पातकुण्डलस्य बहु उपयोगः भवति । धनस्य रक्षणाय साहाय्यं करोति यतोहि अस्य मरम्मतस्य आवश्यकता न्यूना भवति, परिचर्या च न्यूना भवति ।

• सम्यक् कुण्डलं चिन्वितुं स्थूलतायाः, जस्तालेपनस्य, ग्रेडस्य, तस्य उपयोगः कुत्र भविष्यति इति विषये चिन्तनं भवति । एतेन एतत् सुनिश्चितं भवति यत् एतत् सम्यक् कार्यं करोति, दीर्घकालं यावत् स्थास्यति च ।

जस्ती इस्पात कुंडली अवलोकन

जस्ती इस्पात कुंडली किम्

जस्ती इस्पातकुण्डलः समतल इस्पातपत्रम् अस्ति । कुण्डलीरूपेण लुठ्यते । कुण्डलं जस्तास्तरेन आवृतं भवति । जस्ता इस्पातं जङ्गमात्, जंगात् च सुरक्षितं करोति । कारखानानि निर्मातारः च जस्ती इस्पातकुण्डलम् इत्यादयः। बलवन्तं चिरकालं यावत् स्थास्यति । कठिनसमये अपि सम्यक् कार्यं करोति । जस्तास्तरः जलं वायुं च अवरुद्धयति । एतेन जङ्गमस्य निर्माणं निवारयितुं साहाय्यं भवति । यदा कुण्डली बहिः भवति तदा जस्ता प्राणवायुः आर्द्रतां च मिलति । एतत् कृशं पटलं निर्माति यत् कुण्डलस्य रक्षणं करोति । एतत् चलच्चित्रं कुण्डलस्य क्षतिप्रतिरोधाय सहायकं भवति ।

जस्ती इस्पातकुण्डलस्य अनेकाः महत्त्वपूर्णाः गुणाः सन्ति : १.

नोटः- जस्तास्तरः कुण्डलस्य रसायनानां प्रतिरोधे सहायकः भवति । ६ तः १२ पर्यन्तं पीएच् युक्तेषु स्थानेषु स्थिरं तिष्ठति ।कुण्डलः २०० डिग्री सेल्सियसपर्यन्तं तापं दीर्घकालं यावत् सम्भालितुं शक्नोति । अल्पकालं यावत् ३०० डिग्री सेल्सियसपर्यन्तं यावत् समयः भवितुं शक्नोति ।

मुख्यविनिर्देशाः

निर्मातारः जस्ती इस्पातकुण्डलं बहुषु आकारेषु निर्मान्ति । भिन्नानि स्थूलतां अपि कुर्वन्ति । स्थूलता, विस्तारः, कुण्डलस्य भारः, आन्तरिकव्यासः च अस्य विशेषताः सन्ति । एते क्रेतृभ्यः स्वस्य आवश्यकतानां कृते उत्तमं कुण्डलं चिन्वितुं साहाय्यं कुर्वन्ति ।

विनिर्देश पैरामीटर	सामान्यपरिधि / मूल्य
स्थूलता	०.१२ मि.मी.तः ०.८ मि.मी.पर्यन्तं (केचन ४.० मि.मी.पर्यन्तं वा ६.० मि.मी.पर्यन्तं) ।
विस्तार	६०० मि.मी.तः १५०० मि.मी.पर्यन्तं (केचन स्रोताः ६०० मि.मी.तः १२५० मि.मी.पर्यन्तं)
कुंडली भार	३ तः ८ मेट्रिकटनपर्यन्तं (मानकम्), अनुरोधेन २५ मेट्रिकटनपर्यन्तं
कुंडली आन्तरिक व्यास	५०८ मि.मी. अथवा ६१० मि.मी

जस्तालेपनस्य मोटाई अतीव महत्त्वपूर्णा अस्ति । कुण्डली जङ्गमस्य विरुद्धं कियत् सम्यक् युद्धं करोति इति तस्य प्रभावः भवति । कुण्डली कियत्कालं यावत् तिष्ठति इति अपि परिवर्तयति । भिन्न-भिन्न-कुण्डलानां लेपन-भारः, स्थूलता च भिन्ना भवति । अधोलिखिते सारणीयां सामान्यप्रकाराः तेषां विशेषताः च दर्शिताः सन्ति ।

जस्ता यथा कुण्डले स्थापयति तस्य स्थूलता परिवर्तते । उष्ण-डुबकी-जस्तीकरणेन घन-लेपनानि भवन्ति । एते प्रायः ४५ तः १०० माइक्रोमीटर् यावत् भवन्ति । विद्युत्-जस्तीकरणेन पतले लेपनं भवति । एते २.५ तः २५ माइक्रोमीटर् पर्यन्तं भवन्ति । स्थूललेपनं अधिकं रक्षति परन्तु अधिकं मूल्यं भवति। कृशलेपनं स्निग्धतरं दृश्यते, अन्तः अलङ्कारार्थं वा उपयुज्यते ।

जस्ती इस्पातकुण्डलः अन्तर्राष्ट्रीयमानकानां अनुसरणं अवश्यं करोति। एते नियमाः कुण्डलं सुरक्षितं दृढं च सुनिश्चितं कुर्वन्ति । केचन महत्त्वपूर्णाः मानकाः सन्ति : १.

• ASTM तथा ISO मानकेषु लेपनभारस्य मोटाई च नियमाः निर्धारिताः सन्ति ।

• जस्ता इस्पातस्य उपरि कियत् सुष्ठु लसति, लेपनमपि कथं भवति इति परीक्षणं कुर्वन्ति ।

• लवणस्प्रे इत्यादिभिः जंगप्रतिरोधस्य परीक्षणं भवति ।

प्रकाराः ग्रेड्स् च

जस्ती इस्पातकुण्डलः विभिन्नप्रकारस्य ग्रेडस्य च भवति । प्रत्येकं प्रकारस्य कतिपयानां कार्याणां कृते विशेषविशेषताः सन्ति ।

• उष्ण-डुबकी जस्ती इस्पात कुण्डलम् : एते कुण्डलाः इस्पातं पिघलितजस्तायां डुबकी मारयित्वा निर्मिताः भवन्ति । एतेन स्थूलः कठिनः स्तरः भवति यः जङ्गमं निवारयति । निर्मातारः छतानां, वेष्टनानां च इत्यादीनां बहिः वस्तूनाम् कृते उष्ण-डुबकी-कुण्डलानां उपयोगं कुर्वन्ति ।

• विद्युत्-जस्ती-इस्पात-कुण्डलानि : एतेषु कुण्डलेषु विलयनस्य विद्युत्-प्रयोगेन जस्ता प्राप्यते । स्तरः कृशः स्निग्धः च भवति । कारखानानि एतानि कुण्डलानि कारभागानाम् उपकरणानां च कृते उपयुञ्जते येषां कृते सुन्दररूपस्य आवश्यकता भवति ।

ग्रेड्स् 'G' इति संख्यां च उपयुज्यन्ते । सङ्ख्या दर्शयति यत् कुण्डले कियत् जस्ता अस्ति । बृहत्तरसङ्ख्यायाः अर्थः अधिकं जस्ता, उत्तमं रक्षणं च । G60, G90, G275 च सामान्यश्रेणयः सन्ति ।

ग्रेड प्रकार	वर्णनम्‌	विशिष्ट अनुप्रयोग
वाणिज्यिक ग्रेड	बृहत्तमः विपण्यभागः; निर्माणे सामान्यप्रयोगः	छतम्, साइडिंग्
रेखांकन गुणवत्ता	शीत-लुलित-इस्पात-उत्पादने उपयुज्यते	मोटर वाहन, उपकरण
उच्च शक्ति कम मिश्र धातु	उच्चबलं स्थायित्वं च	सेतुः, भवनानि, पोतानि
संरचनात्मक ग्रेड	सेतुभवननिर्माणे प्रयुक्तः	संरचनात्मकरूपरेखा
अन्ये	विशिष्टगुणयुक्तविशेषश्रेणयः	विभिन्न विशेषानुप्रयोग

प्रत्येकं ग्रेड् इत्यनेन सह यांत्रिकगुणाः परिवर्तन्ते । अधोलिखिते सारणीयां दर्शितं यत् बलं लचीलतां च कथं भिन्नं भवति-

जस्ती इस्पातकुण्डलस्य पृष्ठस्य परिष्करणं भिन्नं भवति:

• नियमितरूपेण स्पैङ्गल्ड् : भवन्तः जस्तास्फटिकं द्रष्टुं शक्नुवन्ति । निर्माणे अस्य उपयोगः भवति ।

• न्यूनतमं स्पैङ्गल् : लघुस्फटिकाः स्निग्धतरं पृष्ठं कुर्वन्ति । कार-उपकरणयोः उपयोगः भवति ।

• शून्यस्पैङ्गल् : स्फटिकाः न दृश्यन्ते। पृष्ठभागः लसत्, स्निग्धः च भवति । खाद्य-रसायन-उद्योगेषु उपयुज्यते ।

• विशेषलेपनम् : केषुचित् कुण्डलेषु अङ्गुलिचिह्नानां, जीवाणुनाम्, तापस्य वा अतिरिक्तस्तराः भवन्ति ।

युक्तिः : स्वस्य कार्यस्य कृते योग्यं प्रकारं ग्रेडं च चिनुत। बहिः कठिनस्थानेषु वा स्थूललेपनं उच्चश्रेणी च सर्वोत्तमम् । कृशलेपनं, स्निग्धं परिष्करणं च अन्तः अलङ्कारस्य वा कृते उत्तमम् अस्ति ।

उत्पादनविधि

गरम-डुबकी गैल्वेनाइजिंग

इस्पातकुण्डलानां रक्षणार्थं हॉट-डिप् गैल्वेनाइजिंग् इति सर्वाधिकं लोकप्रियः उपायः अस्ति । प्रथमं श्रमिकाः इस्पातस्य शोधनं कुर्वन्ति । ते अचारं कृत्वा पृष्ठभागं निष्प्रभावीकृत्य स्थापयन्ति। तदनन्तरं ते गलितजस्तायां कुण्डलीं निमज्जयन्ति । अनेन जस्ता-लोह-मिश्रधातुस्तरः प्रबलः भवति । मज्जनानन्तरं कुण्डली शीतलं भवति । श्रमिकाः निष्क्रियतायाः, तैलेन च तस्य चिकित्सां कुर्वन्ति । एते सोपानानि लेपनं लसति, उत्तमं दृश्यते इति च साहाय्यं कुर्वन्ति । निरीक्षकाः स्थूलतां, लेपनं कथं दृश्यते इति च पश्यन्ति । ततः, कुण्डली पैक् भवति। जस्तास्तरः स्थूलः भवति, प्रायः ४५ तः ८५ माइक्रोमीटर् यावत् । एतत् A123 तथा A653 इत्यादीनां ASTM नियमानाम् अनुरूपं भवति । प्रक्रिया इस्पातस्य जङ्गमस्य, खरचनस्य च विरुद्धं युद्धं कर्तुं साहाय्यं करोति । बहिः भवनानां कठिनकार्यस्य च कृते महत् अस्ति।

प्रक्रियाप्रवाहः : १.

1. सामग्रीं सज्जीकृत्य स्वच्छं कुर्वन्तु

2. अचारं कृत्वा स्नेहं निष्कासयन्तु

3. प्रक्षाल्य निष्प्रभावीकृत्य

4. पूर्व उपचार लेपनं योजयन्तु

5. द्रवितजस्तायां निमज्जयन्तु

6. शीतलं कृत्वा कुण्डलस्य उपचारं कुर्वन्तु

7. कुण्डलीं समतलं कृत्वा छटां कुर्वन्तु

8. गुणवत्तायाः निरीक्षणं कुर्वन्तु

9. छित्त्वा कुण्डलेषु रोल कुर्वन्तु

10. उत्पादं पैक् कृत्वा निर्यातयन्तु

पूर्व-जल्वनीकरणम्

पूर्व-जस्तीकरणं इस्पातचक्रे आकारस्य पूर्वं भवति । श्रमिकाः प्रथमं इस्पातपत्रं स्वच्छं कुर्वन्ति। ततः, ते तत् गलितजस्ताद्वारा रेखायां चालयन्ति। अनेन स्निग्धः समः च जस्तास्तरः भवति । प्रायः २० तः ३० माइक्रोमीटर् यावत् लेपनं स्थूलं भवति । परिष्करणं उज्ज्वलं सुलभं च भवति । पूर्वजस्ती इस्पातस्य मूल्यं न्यूनं भवति, बृहत्कार्यं च उत्तमं कार्यं करोति । परन्तु, कटितधाराः वेल्ड् च नग्न इस्पातं दर्शयितुं शक्नुवन्ति। जङ्गमरक्षणं न्यूनम् इत्यर्थः । पूर्व-जस्तीकरणं आन्तरिकवस्तूनाम् अथवा भागानां कृते सर्वोत्तमम् अस्ति येषां कृते सुन्दरं दृश्यमानं भवितुम् आवश्यकम् अस्ति।

गुणः	गरम-डुबकी गैल्वेनाइजिंग	पूर्व-जल्वनीकरणम्
लेपन मोटाई	४५-८५μm	२०-३०μm
आच्छादनम्	पूर्ण, किनारे सहित	न तु कटितधारेषु
समापन	चर	एकरूप, उज्ज्वल
उत्तमः उपयोगः	बहिः, भारी-कर्तव्यः	अन्तःगृहे, दृश्यमानाः भागाः

विद्युतगल्वेनाइजिंग

विद्युत्जस्तीकरणेन इस्पातं जस्ताना आच्छादयितुं विद्युत्प्रयोगः भवति । श्रमिकाः प्रथमं इस्पातस्य शोधनं कुर्वन्ति। ततः, ते तत् विशेषे समाधाने स्थापयन्ति। जस्ता आयनानि इस्पातस्य उपरि लप्य कृशं समं स्तरं कुर्वन्ति । प्रायः ५ तः २५ माइक्रोमीटर् यावत् स्थूलता अस्य लेपनस्य भवति । विद्युत्जस्तीकृत इस्पातः स्निग्धः, लसत् च भवति । सहजतया नमति, आर्द्रस्थानेषु जङ्गमं प्रतिरोधयति च । चित्रं कर्तुं अपि सुलभम् अस्ति । जनाः कारस्य भागानां, उपकरणानां, इलेक्ट्रॉनिक्सस्य च कृते तस्य उपयोगं कुर्वन्ति । प्रक्रिया ASTM A879 नियमानाम् अनुसरणं करोति । येषु उत्पादेषु सूक्ष्मपृष्ठस्य आवश्यकता भवति, किञ्चित् जङ्गमरक्षणं च आवश्यकं भवति, तेषां कृते उत्तमम् अस्ति ।

नोटः- विद्युत्जस्तीकृत इस्पातः रङ्गस्य अन्तः अधः च सर्वोत्तमरूपेण कार्यं करोति । जङ्गमं सम्यक् निवारयति परन्तु उष्ण-मज्जन-विधिना इव धारणात् न रक्षति ।

गल्वानीलिंग्

गैल्वेनिलिंग् इत्यनेन गैल्वेनाइजिंग् इत्यस्य तापनेन सह मिश्रणं भवति । उष्ण-डुबकी-जस्तीकरणस्य अनन्तरं श्रमिकाः इस्पातं बहु उच्चैः तापयन्ति । अनेन जस्ता-लोह-मिश्रधातुस्तरः भवति । स्तरः वेल्डिंग्, चित्रकला च सहायकः भवति । गैल्वेनील्ड् इस्पातस्य वेल्डिंग्, आकारः च सुलभः भवति । कारेषु, भवनेषु, उपकरणेषु च अस्य उपयोगः भवति । ASTM A653 इत्यनेन गैल्वेनियल-इस्पात-कुण्डलस्य नियमाः दत्ताः । एतेन गुणवत्ता, कार्यप्रदर्शनं च स्थिरं भवति ।

विशेषताः लाभाः च

जंग प्रतिरोध

जस्तायुक्तस्य इस्पातस्य जस्तालेपनस्य कारणेन सहजतया जङ्गमः न भवति । जस्तास्तरः अधः इस्पातस्य रक्षणं करोति । यदा जलं वायुः वा कुण्डलीं स्पृशति तदा जस्ता प्रथमं विक्रियां करोति । अनेन कवचः भवति यत् इस्पातं प्रति प्राणवायुः जलं च न प्राप्नुयात् । जस्तास्तरेन जिन्साइट् (ZnO), हाइड्रोजिन्साइट्, सिमोनकोलेइट् इत्यादीनि विशेषसंयुतानि अपि निर्मीयन्ते । एते यौगिकाः स्थूलं पटलं निर्मान्ति । चलचित्रं जङ्गमं मन्दं करोति, इस्पातं सुरक्षितं च करोति । कुण्डलं खरच्यते वा छिन्नं वा भवति चेदपि जस्ता तस्य रक्षणं करोति । जस्तालेपनेन इस्पातस्य जङ्गमस्य प्रतिक्रिया कथं भवति इति परिवर्तनं भवति । घनतराः जस्तास्तराः अधिकं रक्षणं ददति । ते कठिनस्थानेषु अधिककालं यावत् तिष्ठन्ति।

• इस्पातस्य पूर्वं जस्तालेपनं क्षीणं भवति।

• रक्षात्मकाः पटलाः इस्पातात् प्राणवायुः जलं च अवरुद्धयन्ति ।

• लेपनं खरचने वा कटने वा स्वयमेव स्थास्यति ।

• जस्ता-समृद्धाः प्राइमराः कठिनपरिस्थितौ अतिरिक्तं रक्षणं ददति ।

परीक्षणेषु ज्ञायते यत् जस्ती इस्पातः साधारण इस्पातस्य अपेक्षया जङ्गमस्य प्रतिरोधं बहु उत्तमरीत्या करोति । आर्द्रस्थानेषु बहिःस्थेषु वा एतत् सत्यम् ।

स्थायित्व एवं अनुरक्षण

जस्तालेपनं जस्ती इस्पातस्य दीर्घकालं यावत् स्थातुं साहाय्यं करोति । वर्षायां, सूर्ये, वायुषु च बहिः सुष्ठु कार्यं करोति । जनाः तस्य उपयोगं छतानां, वेष्टनानां, यन्त्राणां च कृते कुर्वन्ति । अत्यन्तं कठोरस्थानेषु स्टेनलेस स्टीलः अधिककालं यावत् तिष्ठति । परन्तु जस्ती इस्पातः सम्यक् रक्षणं करोति, न्यूनव्ययः च भवति । कालान्तरे जस्तास्तरः क्षीणः भवितुम् अर्हति । नियमितरूपेण जाँचः, सुलभमरम्मतं च इस्पातं दृढं करोति ।

युक्तिः - स्थापयन्तु । जस्ती इस्पातं शुष्कस्थानेषु तेषां रक्षणार्थं कुण्डलानि वेष्टयन्तु। प्रायः जलस्य जाँचं कुर्वन्तु। यदि भवन्तः क्षतिं पश्यन्ति तर्हि जस्तायुक्तेन रङ्गेन वा स्प्रे इत्यनेन वा तत् समाधातव्यम्।

अनुशंसिताः अनुरक्षणप्रथाः : १.

1. घर्षणं क्षतिं च निवारयितुं रसायनानां वा तैलस्य वा उपयोगं कुर्वन्तु ।

2. संग्रहणं वा प्रेषणं वा कुर्वन् कुण्डलानि कागदेन प्लास्टिकेन वा वेष्टयन्तु।

3. आर्द्रं चेत् तत्क्षणमेव जलं शुष्ककुण्डलानि च पश्यन्तु।

4. खरोंचं निवारयितुं पैकेजिंग् शीघ्रं निश्चययन्तु।

5. जलवायुनियन्त्रितकक्षेषु कुण्डलानि संग्रहयन्तु। तान् अतिदीर्घकालं न स्थापयन्तु।

व्ययदक्षता

जस्ती इस्पातः धनस्य उत्तमं मूल्यं ददाति। प्रथमं साधारण इस्पातात् अधिकं मूल्यं भवति । परन्तु इदं स्टेनलेस स्टील इत्यस्मात् अथवा चित्रितकुण्डलेभ्यः सस्ताम् अस्ति । जस्तालेपनस्य अर्थः न्यूनाः मरम्मताः न्यूनाः पुनर्रङ्गः च । अनेन कालान्तरे धनस्य रक्षणं भवति ।

जस्ती इस्पातः दीर्घकालं यावत् व्ययस्य न्यूनीकरणे सहायकः भवति । अस्य मरम्मतं प्रतिस्थापनं च न्यूनं भवति । भवनेषु ऊर्जायाः रक्षणमपि करोति । एतेन वस्तूनि निर्माणे, निर्माणे च स्मार्टः विकल्पः भवति ।

जस्ती इस्पात कुंडली के अनुप्रयोग

निर्माणं तथा छतम्

निर्माणे जस्ती इस्पातकुण्डलः अतीव महत्त्वपूर्णः अस्ति । निर्मातारः छतस्य, भित्तिस्य, मयूखस्य, शलाकानां च कृते तस्य उपयोगं कुर्वन्ति । जस्तास्तरः भवनानि जङ्गमात्, दुर्गन्धात् च सुरक्षितं करोति । एतेन बहिः उपयोगाय उत्तमः विकल्पः भवति । बलवन्तं न च सहजतया भग्नं भवति। कठिनस्थानेषु दीर्घकालं यावत् तिष्ठति । धातुभवनानां, नालिकानां, भित्तिपटलानां च कृते बहवः निर्मातारः जस्ती इस्पातकुण्डलं चिन्वन्ति । सर्वेषां जस्ती इस्पातकुण्डलानां प्रायः अर्धं निर्माणे उपयुज्यते । अधिकानि नगराणि नूतनानि परियोजनानि च अस्य सामग्रीयाः आवश्यकतां वर्धयन्ति, विशेषतः एशिया-प्रशान्तदेशे ।

विनिर्माण एवं वाहन

कारखानेषु जस्ती इस्पातकुण्डलस्य उपयोगः भवति यतः एतत् कठिनं, आकारं च सुलभं च भवति । कारनिर्मातारः कारशरीरस्य, फ्रेमस्य, तलभागस्य च कृते उष्ण-डुबकी-जस्ती-कुण्डलानां उपयोगं कुर्वन्ति । जस्तास्तरः एतेषां भागानां जङ्गमं निवारयति । एतेन काराः सुरक्षिताः भवन्ति, सम्यक् कार्यं च कुर्वन्ति । चीनदेशे भारते च कारकम्पनयः अधुना अधिकं जस्ती इस्पातकुण्डलस्य उपयोगं कुर्वन्ति । ते लघुतराणि उत्तमाः च काराः इच्छन्ति। अधिकानि विद्युत्काराः अपि अस्य पदार्थस्य अधिका आवश्यकता अस्ति इति अर्थः । प्रदूषणस्य, ईंधनस्य च बचतस्य विषये नूतनाः नियमाः कम्पनयः जस्ती इस्पातकुण्डलस्य उपयोगं कुर्वन्ति । उत्तमाः लेपनविधयः स्थानीयकारखानानि च एतेषु क्षेत्रेषु बृहत्तरं माङ्गं पूरयितुं साहाय्यं कुर्वन्ति ।

अन्ये प्रयोगाः

जस्ती इस्पातकुण्डलस्य उपयोगः केवलं भवनानां, कारानाम् अपि अधिकं कृते भवति । उपकरणनिर्मातारः तस्य उपयोगं धोतकानां, फ्रिजस्य, वातानुकूलकस्य च कृते कुर्वन्ति । जङ्गमं न करोति, सुन्दरं च दृश्यते । हरित ऊर्जा, स्मार्ट सिटी परियोजनासु अपि एतस्य सामग्रीयाः उपयोगः भवति । विद्युत्वाहनानां हरित ऊर्जायाः च नूतनवस्तूनाम् कृते जङ्गमं न भवति इति इस्पातस्य आवश्यकता भवति । एशिया-प्रशान्तदेशे उपकरणानां कृते जस्ती इस्पातकुण्डलस्य चतुर्थांशाधिकं उपयोगः भवति । नूतनानि नगरपरियोजनानि अधिकानि कारखानानि च अस्य इस्पातस्य आवश्यकतां वर्धयन्ति । अधुना कम्पनयः एतेषां नूतनानां विपणानाम् कृते चतुराः विशेषाणि च इस्पात-उत्पादाः निर्मातुं नूतन-प्रौद्योगिक्याः उपयोगं कुर्वन्ति ।

विचाराः सीमाः च

Right Coil इत्यस्य चयनम्

कार्यस्य कृते योग्यं इस्पातकुण्डलं चिन्वितुं महत्त्वपूर्णम् अस्ति। भवता बहुषु विषयेषु चिन्तनीयम्। एतानि वस्तूनि परिवर्तयन्ति यत् कुण्डली कियत् सुष्ठु कार्यं करोति, कियत्कालं यावत् स्थास्यति च ।

1. स्थूलता : स्थूल इस्पातः अधिकं भारं धारयति, दीर्घकालं यावत् स्थास्यति च । निर्मातारः मयूखानां, दृढभागानां च कृते स्थूलकुण्डलानां उपयोगं कुर्वन्ति । वायुनालिकां इत्यादिषु लघुतरवस्तूनाम् कृते कृशकुण्डलानि उत्तमाः भवन्ति ।

2. लेपनभार : जस्तालेपनेन जङ्गमं दूरं भवति। आर्द्रस्थानेषु लवणयुक्तेषु वा स्थानेषु जी९० इत्यादीनि गुरुलेपनानि सर्वोत्तमानि सन्ति । G60 इत्यादीनि लघुतरलेपनानि अन्तः अथवा मृदुक्षेत्रेषु उत्तमाः सन्ति ।

3. ग्रेड : प्रत्येकस्य ग्रेडस्य स्वकीयं बलं, नमनं च भवति। यदा कठिन इस्पातस्य आवश्यकता भवति तदा दृढाः ग्रेड् उत्तमाः भवन्ति। यदि भवन्तः कुण्डलीं मोचयितुं वा आकारं दातुं वा प्रवृत्ताः सन्ति तर्हि लचीलाः ग्रेड् उत्तमाः भवन्ति ।

4. चौड़ाई तथा लम्बता : कस्टम आकाराः प्रत्येकं परियोजनां फिट् कर्तुं सहायकाः भवन्ति। एतेन निर्माणं, डिजाइनं च सुलभं भवति ।

5. अन्ये विचाराः : मूल्यं, कार्यप्रकारः, कुण्डलस्य उपयोगं कुत्र करिष्यति इति चिन्तयन्तु। भवतः आवश्यकतानुसारं हॉट-डिप् अथवा इलेक्ट्रोगैल्वेनाइजिंग् इति उद्धृतं भवति ।

युक्तिः : उद्योगस्य नियमाः सर्वदा पश्यन्तु तथा च क्रयणपूर्वं स्वस्य आपूर्तिकर्तायाः गुणवत्तां पश्यन्तु।

पर्यावरणीय कारक

यत्र भवन्तः इस्पातकुण्डलानां उपयोगं कुर्वन्ति तत्र तेषां कार्यं कथं भवति इति परिवर्तनं कर्तुं शक्नोति। समुद्रस्य समीपे वायुतले लवणं जस्तां शीघ्रं भङ्गयति । कारखानानां प्रदूषणेन अम्लवृष्टिः भवति या जस्तां क्षीणं करोति । आर्द्रस्थानेषु कुण्डलानां संग्रहणं जलं फसयितुं श्वेतजङ्गमं च जनयितुं शक्नोति । वेल्डिंग् अथवा कटनस्य उच्चतापः जस्तां दह्य इस्पातं जङ्गमार्थं उद्घाटितं त्यक्तुम् अर्हति ।

पर्यावरणम्‌	मुख्य जोखिम	रक्षात्मक क्रिया
तटीय	लवणस्य स्प्रे, पिटिंग्	भारी जस्तालेपनस्य उपयोगं कुर्वन्तु
औद्योगिक	अम्लवृष्टि, जंग	निष्क्रियतां प्रयोजयन्तु, किनारेषु सील कुर्वन्तु
आर्द्र भण्डारण	श्वेतजङ्गमस्य निर्माणम्	शुष्कवायुयुक्ते क्षेत्रे संग्रहयन्तु

सामान्य मुद्दे

इस्पातकुण्डलानां उपयोगे वा संग्रहणे वा समस्याः भवितुम् अर्हन्ति:

• यदि जलं कुण्डले तिष्ठति तर्हि विशेषतः निष्क्रियीकरणं सम्यक् न कृतं चेत् श्वेतजङ्गमः दर्शयितुं शक्नोति ।

• खरचः, कटः, वेल्डिंग् वा जस्तास्तरं क्षतिं कर्तुं शक्नोति, जङ्गमस्य सम्भावना च अधिकं भवितुम् अर्हति ।

• यदि जस्ता समं नास्ति अथवा इस्पातस्य मलं भवति तर्हि दुर्बलबिन्दवः निर्मितुं शक्नुवन्ति ।

• यदि श्वेतजङ्गमः वर्धमानः भवति तर्हि कृष्णबिन्दवः भवितुम् अर्हन्ति ।

• आर्द्रस्थानेषु इव कुण्डलानां गलत् संग्रहणेन जङ्गमस्य सम्भावना अधिका भवति ।

नोटः- अधिकांशसमस्यानां निवारणाय कुण्डलानि सावधानीपूर्वकं सम्पादयन्तु, बहुधा परीक्ष्य, तान् सम्यक् संग्रहयन्तु।

जस्ती इस्पातकुण्डलः इस्पातं जङ्गमात् सुरक्षितं करोति । क्षतिं अपि निवारयति । एतत् पदार्थं दृढं भवति, दीर्घकालं यावत् स्थास्यति च । धनस्य रक्षणाय अपि साहाय्यं करोति । निर्मातारः छतस्य भित्तिषु च तस्य उपयोगं कुर्वन्ति । निर्मातारः कार-उपकरणयोः कृते तस्य उपयोगं कुर्वन्ति । क्रेतारः स्थूलतां, लेपनभारं च अवलोकयितुं प्रवृत्ताः सन्ति । ते ग्रेड् अपि परीक्षितव्याः। ASTM मानकाः कुण्डलः उत्तमः इति सुनिश्चित्य सहायकाः भवन्ति । वायुस्थं आर्द्रता, लवणं च तस्य कार्यं कथं करोति इति परिवर्तयितुं शक्नोति । सम्यक् कुण्डलं चित्वा उत्तमं परिणामं प्राप्नोति ।

FAQ

जस्ती इस्पातकुण्डलस्य मुख्यं प्रयोजनं किम् ?

जस्ती इस्पातकुण्डलः इस्पातस्य जङ्गमं न क्षतिग्रस्तं वा न भवति । जस्तास्तरः कवचवत् कार्यं करोति । निर्मातारः कारखानानि च तस्य उपयोगं कृत्वा दीर्घकालं यावत् स्थास्यन्ति, दृढं च तिष्ठन्ति ।

जस्तालेपनेन जङ्गमस्य निवारणं कथं भवति ?

इस्पातस्य पूर्वं जस्ता जलं वायुं च मिलति । अनेन उपरि विशेषः स्तरः भवति । स्तरः जलस्य वायुस्य च इस्पातस्य स्पर्शं निवारयति ।

जनाः जस्ती इस्पातकुण्डलस्य अधिकतया कुत्र उपयोगं कुर्वन्ति ?

भवने, कारनिर्माणे, उपकरणनिर्माणे च जनाः जस्ती इस्पातकुण्डलस्य उपयोगं कुर्वन्ति । छतानां, कारभागानां, यन्त्रखण्डानां च कृते उत्तमम् अस्ति ।

जस्ती इस्पातकुण्डलस्य चित्रणं कर्तुं शक्यते वा ?

भवन्तः जस्ती इस्पातकुण्डलस्य चित्रणं कर्तुं शक्नुवन्ति। प्रथमं पृष्ठं स्वच्छं शुष्कं च भवितुम् आवश्यकम्। विशेषाः प्राइमराः रङ्गस्य जस्तास्तरस्य उपरि लप्यते इति सहायकाः भवन्ति ।

जस्ती इस्पातकुण्डले के मानकाः प्रवर्तन्ते ?

ASTM A653 तथा ISO 3575 जस्ती इस्पातकुण्डलस्य मुख्यनियमाः सन्ति । एते नियमाः लेपनं कियत् स्थूलं भवति, पृष्ठभागः कथं दृश्यते, जङ्गमस्य विरुद्धं कियत् सम्यक् युद्धं करोति इति वदन्ति ।