इस्पातः रक्षणं विना शीघ्रं जंगं प्राप्नोति। कथं तस्य आयुः प्रभावीरूपेण विस्तारयितुं शक्नुमः ? इस्पातलेपनानि एव उत्तरम्।
ते इस्पातस्य जङ्गमात्, क्षरणात्, कठोरवातावरणात् च रक्षन्ति । एतानि रक्षात्मकव्यवस्थानि निर्माणे, वाहननिर्माणे, अन्येषु उद्योगेषु च बहुधा उपयुज्यन्ते । क्रेतारः भिन्नं अन्वेष्टुं शक्नुवन्ति लेपित इस्पातस्य उत्पादाः
अस्मिन् पोस्ट् मध्ये भवन्तः भिन्न-भिन्न-इस्पात-लेपनानां विषये, तेषां उपयोगानां विषये, भवतः आवश्यकतानुसारं योग्यं कथं चिन्वन्ति इति च ज्ञास्यन्ति ।
की टेकअवे
इस्पातलेपनं धातुं जंग, घर्षण, रसायन, ताप, पर्यावरणस्य च संपर्कात् रक्षति, उत्पादसेवाजीवनं विस्तारयितुं साहाय्यं करोति ।
इपोक्सी, पॉलीयुरेथेन, ऐक्रेलिक, पाउडर प्रणाली च सहितं जैविकलेपनं मुख्यतया बाधासंरक्षणं विविधपृष्ठपरिष्करणं च प्रदाति ।
जस्ता, सिरेमिकस्तराः इत्यादयः अकार्बनिकलेपनाः बलिदानात्मकजंगसंरक्षणस्य अथवा आग्रही तापमानस्य रसायनानां च प्रतिरोधस्य समर्थनं कुर्वन्ति ।
लेपनस्य चयनार्थं एक्सपोजरस्य स्थितिः, स्थायित्वं, रूपं, अनुप्रयोगविधिः, अनुरक्षणस्य आवश्यकताः, समग्रपरियोजनायाः आवश्यकताः च तुलना करणीयम् ।
लेपित इस्पातस्य उत्पादाः-जस्ती, गैलवैल्यूम, पूर्वरङ्गित इस्पातः च समाविष्टाः-इस्पातस्य उपधातुं निर्माणार्थं औद्योगिकप्रयोगाय च सुरक्षात्मकपृष्ठस्तरैः सह संयोजयन्ति
इस्पातलेपनस्य प्रकाराः : एकः अवलोकनः
इस्पातलेपनस्य वर्गीकरणम्
इस्पातलेपनं सामान्यतया द्वयोः व्यापकवर्गयोः भवति : कार्बनिकः अकार्बनिकः च । जैविकलेपनेषु रङ्गः, चूर्णलेपनः, इपोक्सी, पॉलीयुरेथेन, ऐक्रेलिकः च सन्ति । एते लेपनाः कार्बनयुक्तानां यौगिकानां आधारेण भवन्ति ये इस्पातपृष्ठेषु रक्षात्मकं पटलं निर्मान्ति । अकार्बनिकलेपनेषु मुख्यतया जस्ता अथवा सिरेमिकपदार्थाः इत्यादयः धातुस्तराः भवन्ति ये बाधारक्षणं यज्ञगुणं च प्रदास्यन्ति ।
एतेषु वर्गेषु लेपनानाम् अनुप्रयोगपद्धत्या, स्थूलतायाः, रासायनिकसंरचनायाः च आधारेण अधिकं वर्गीकरणं कर्तुं शक्यते । यथा - जस्तीलेपनेषु उष्ण-डुबकी अथवा विद्युत्-जस्तीकरणद्वारा जस्ता-प्रयोगः भवति, यदा तु चूर्ण-लेपनं शुष्कचूर्णरूपेण सिञ्चितं भवति, ततः तापेन शुद्धं भवति
कार्बनिक-अकार्बनिक-लेपनयोः भेदाः
कार्बनिकलेपनाः मुख्यतया भौतिकबाधां निर्माय इस्पातस्य रक्षणं कुर्वन्ति येन आर्द्रता, प्राणवायुः च धातुपर्यन्तं न प्राप्नुवन्ति । ते प्रायः उत्तमवर्णविकल्पान्, पृष्ठपरिष्करणं च प्रददति, येन ते सौन्दर्यस्य वास्तुशिल्पस्य च उपयोगाय लोकप्रियाः भवन्ति । परन्तु कालान्तरे पराबैंगनीसंपर्कस्य अथवा कठोररसायनानां अधीनं कार्बनिकलेपनस्य क्षयः भवितुम् अर्हति ।
जस्ता-आधारित-स्तराः इव अकार्बनिक-लेपनाः यज्ञ-अनोड-रूपेण कार्यं कृत्वा इस्पातस्य रक्षणं कुर्वन्ति । जस्ता प्राधान्येन जंगं करोति, अधः इस्पातं बञ्चयति । एते लेपनाः यांत्रिकक्षतिं जंगं च विरुद्धं अधिकं स्थायित्वं प्राप्नुवन्ति परन्तु न्यूनवर्णविकल्पं प्रददति । सिरेमिकलेपनानि तापप्रतिरोधं रासायनिकजडतां च प्रदास्यन्ति, यत् चरमवातावरणानां कृते आदर्शम् अस्ति ।
इस्पातलेपनस्य चयनं प्रभावितं कुर्वन्तः कारकाः
अनेकाः कारकाः प्रभावितयन्ति यत् कोऽपि इस्पातलेपनः कस्यचित् विशेषस्य अनुप्रयोगस्य अनुकूलः भवति:
पर्यावरणम् : संक्षारकवातावरणेषु अथवा समुद्रीयवातावरणेषु प्रबलजंगप्रतिरोधकलेपनस्य आवश्यकता भवति, यथा गैल्वेनाइजिंग अथवा इपोक्सी ।
स्थायित्वस्य आवश्यकताः : उच्च-यातायात-अथवा यांत्रिक-प्रभावक्षेत्रेषु पाउडर-अथवा पॉलीयुरेथेन-इत्यादीनां मोटानां वा कठोरतर-लेपनानां लाभः भवति ।
सौन्दर्य आवश्यकताः : विशिष्टवर्णानां वा परिष्करणस्य वा आवश्यकतां विद्यमानाः परियोजनाः जैविकलेपनं प्रति झुकन्ति ।
व्ययविचाराः : केषुचित् लेपनेषु अग्रिमव्ययः अधिकः भवति परन्तु अनुरक्षणं न्यूनं भवति, येन दीर्घकालीनमूल्यं प्रभावितं भवति ।
अनुप्रयोगविधिः गतिः च : स्थले अथवा कारखाने अनुप्रयोगस्य बाधाः लेपनविकल्पान् सीमितुं शक्नुवन्ति ।
नियामक-पर्यावरण-चिन्ताः : न्यून-वीओसी-अथवा पर्यावरण-अनुकूल-लेपनस्य आवश्यकता भवितुम् अर्हति ।
समीचीनलेपनस्य चयनं परियोजनालक्ष्यं पूरयन् इस्पातस्य आयुः कार्यक्षमतां च अधिकतमं कर्तुं एतेषां कारकानाम् सन्तुलनं भवति ।
जस्ती इस्पात लेपन
जस्ती इति किम् ?
जस्तास्तरेन इस्पातस्य लेपनं कृत्वा रक्षणं कुर्वती प्रक्रिया अस्ति । एषा जस्तास्तरः जंगस्य, जङ्गमस्य च विरुद्धं कवचरूपेण कार्यं करोति । यदा इस्पातः आर्द्रतायाः वा वायुस्य वा संपर्कं प्राप्नोति तदा प्रथमं जस्ता जंगं भवति, अतः अधः इस्पातस्य संरक्षणं भवति । एतत् यज्ञसंरक्षणं जस्ती इस्पातं बहिः कठोरवातावरणानां कृते आदर्शं करोति । जस्तीकरणेन इस्पातस्य आयुः विस्तारः भवति, अनुरक्षणव्ययः च न्यूनीकरोति ।
गरम-डुबकी जस्ती बनाम विद्युत-जस्ती
इस्पातस्य जस्तीकरणस्य कृते प्राथमिकविधौ द्वे विद्यन्ते : उष्ण-डुबकी-जस्तीकरणं विद्युत्-जस्तीकरणं च ।
उष्ण-डुबकी-जस्तीकरणे इस्पातस्य पिघल-जस्ता-मध्ये डुबकी-करणं भवति । अनेन स्थूलं, स्थायित्वं जस्तालेपनं निर्मीयते यत् इस्पातपृष्ठे धातुविज्ञानेन बन्धयति । इदं उत्तमं जंगप्रतिरोधं प्रदाति तथा च रूक्षं संचालनं बहिः संसर्गं च सहितुं शक्नोति । लेपनं रूक्षतरं स्थूलतरं च भवति, प्रायः स्पैङ्गल्ड् अथवा मट्ट् परिष्करणरूपेण दृश्यते ।
विद्युत्-जस्तीकरणं विद्युत्प्रवाहस्य उपयोगेन इस्पातस्य उपरि पतलीतरं जस्तास्तरं निक्षेपयति । एतेन पद्धत्या उत्तमरूपेण, रङ्गस्य आसंजनेन च स्निग्धतरं, अधिकं एकरूपं लेपनं भवति । परन्तु जस्तास्तरः उष्ण-डुबकी-जस्तीकरणस्य तुलने पतलीतरः, घर्षण-जंग-प्रतिरोधी च न्यूनः भवति । विद्युत्-जस्ती इस्पातं वाहन-उपकरण-उद्योगेषु सामान्यं भवति यत्र रूपस्य महत्त्वं भवति ।
गुणः
गरम-डुबकी गैल्वेनाइजिंग
विद्युत-जस्तीकरण
जस्ता लेपन मोटाई
स्थूल (४५-८५ माइक्रोन) २.
पतला (५-२५ माइक्रोन) २.
स्थायित्व
उच्च, उत्तम जंग रक्षण
मध्यमं, मृदुवातावरणानां कृते उपयुक्तम्
पृष्ठीय समाप्ति
रूक्षः, स्पैङ्गल् वा मट्टः वा
स्निग्धं, लसत्
मूल्यम्
सामान्यतया प्रति-एककक्षेत्रं न्यूनम्
सामान्यतया प्रति-एककक्षेत्रं अधिकं
विशिष्टाः प्रयोगाः
बहिः संरचनाः, सेतुः, ध्रुवाः च
वाहन भाग, उपकरण
जस्ती इस्पातलेपनस्य लाभाः सामान्यप्रयोगाः च
जस्ती इस्पातलेपनस्य अनेकाः लाभाः प्राप्यन्ते : १.
जंगप्रतिरोधः : जस्ता बलिदानेन इस्पातस्य जङ्गमात् रक्षणं करोति ।
दीर्घायुः : अनेकेषु वातावरणेषु लेपनं दशकं यावत् स्थास्यति ।
न्यून-रक्षणम् : न्यूनतमं परिपालनं वा पुनः रङ्गं वा आवश्यकम् ।
व्यय-प्रभावी : इस्पातस्य आयुः विस्तारयति, प्रतिस्थापनस्य आवृत्तिः न्यूनीकरोति ।
बहुमुखी प्रतिभा : निर्माणस्य, आधारभूतसंरचनायाः, वाहनस्य, कृषिस्य, समुद्रीयस्य च अनुप्रयोगानाम् उपयुक्तम् ।
सामान्यप्रयोगेषु छतपत्राणि, इस्पातपाइप्, गार्डरेल्, वीथिप्रकाशस्तम्भाः, सेतुषु भवनेषु वा संरचनात्मक इस्पातः च सन्ति । जस्ती इस्पातकुण्डलः
इस्पातस्य कृते चूर्णलेपनम्
इस्पातस्य चूर्णलेपनस्य प्रक्रिया
चूर्णलेपनं भवति यत् इस्पातपृष्ठेषु शुष्कं चूर्णं प्रयोजयित्वा ततः तापेन तस्य शुद्धिः भवति । इस्पातस्य शोधनं कृत्वा मलं, तैलं, जङ्गमं वा दूरीकर्तुं प्रक्रिया आरभ्यते । तदनन्तरं विद्युत्स्थिरबन्दूकः इस्पातस्य उपरि सूक्ष्मचूर्णकणान् सिञ्चति । एते कणाः विद्युत्प्रभारं वहन्ति, अतः ते भूमौ स्थापिते इस्पातपृष्ठे समानरूपेण लसन्ति । अन्ते लेपितं इस्पातं ओवनद्वारा गच्छति यत्र तापः द्रवति, चूर्णं च स्निग्धं कठिनं परिष्करणं कृत्वा संलयनं करोति ।
एषा पद्धतिः द्रवचित्रकलायां सामान्यं बून्दं वा धावनं वा विना स्थूलं एकरूपं लेपनं निर्माति । शुद्धं चूर्णं स्थायि, रक्षात्मकं स्तरं निर्माति यत् इस्पातेन सह दृढतया बन्धयति ।
द्रवरङ्गानाम् अपेक्षया चूर्णलेपनस्य लाभाः
पारम्परिकद्रवरङ्गस्य तुलने पाउडरलेपनेन अनेके लाभाः प्राप्यन्ते:
स्थायित्वम् : चूर्णलेपनं अधिकांशद्रवरङ्गानाम् अपेक्षया चिपिंग्, स्क्रैचिंग्, फीकाकरणं च उत्तमरीत्या प्रतिरोधयति ।
पर्यावरणमैत्री : तेषु विलायकं वा वाष्पशीलकार्बनिकयौगिकं (VOCs) वा नास्ति, येन हानिकारकं उत्सर्जनं न्यूनीकरोति ।
दक्षता : अतिस्प्रे संग्रहणं पुनः उपयोगं च कर्तुं शक्यते, अपशिष्टं न्यूनीकरोति ।
मोटाईनियन्त्रणम् : चूर्णलेपनं न लम्बमानं वा धावनं वा विना अधिकं स्थूलतरं प्रयोक्तुं शक्यते ।
वर्णधारणम् : ते दीर्घकालं यावत् जीवन्तवर्णान् निर्वाहयन्ति, पराबैंगनीसंपर्कस्य अधीनम् अपि ।
शीघ्रं शुद्धिः : द्रवरङ्गस्य शोषणस्य अपेक्षया बेकिंग प्रक्रियायां न्यूनः समयः भवति ।
एते लाभाः दीर्घकालीनसंरक्षणस्य आकर्षकपरिष्करणस्य च आवश्यकतां विद्यमानानाम् इस्पात-उत्पादानाम् कृते पाउडर-लेपनं प्राधान्यं विकल्पं कुर्वन्ति ।
विशिष्टाः अनुप्रयोगाः वर्णविकल्पाः च
पाउडरलेपनं उद्योगेषु अनेक इस्पातप्रयोगानाम् अनुकूलं भवति:
बहिः फर्निचरम् : मौसमप्रतिरोधी, रङ्गिणः परिष्करणं प्रदाति।
वाहनभागाः : टिकाऊ, जंग-प्रतिरोधी लेपनं प्रदाति।
उपकरणानि : चिकनी, आकर्षकपृष्ठानि प्रदाति।
वास्तुकलातत्त्वानि : सौन्दर्यस्य आकर्षणं स्थायित्वं च वर्धयति।
औद्योगिकसाधनम् : रसायनानां, धारणस्य च रक्षणं करोति ।
वर्णविकल्पाः विशालाः सन्ति, यत्र ग्लॉस्, मैट्, साटिन्, मेटालिक, टेक्स्चरड् परिष्करणं च सन्ति । ब्राण्डिंग् अथवा डिजाइनस्य आवश्यकतां पूरयितुं कस्टम् रङ्गाः मिश्रयितुं शक्यन्ते ।
युक्तिः : आसंजनं लेपनस्य आयुः च अधिकतमं कर्तुं पाउडरलेपनात् पूर्वं पृष्ठस्य सम्यक् सफाई सुनिश्चितं कुर्वन्तु।
इस्पातस्य उपरि इपोक्सी लेपनम्
इपोक्सी लेपनस्य लक्षणम्
इपोक्सी-लेपनानि इस्पातपृष्ठेषु कठिनं, स्थायित्वं च स्तरं निर्मान्ति । ते इपोक्सी-रालैः निर्मिताः भवन्ति, ये कठिनं, चिपकणं च पटलरूपेण चिकित्सां कुर्वन्ति । इदं चलच्चित्रं इस्पातस्य उपरि सम्यक् लप्यते, उत्तमं यांत्रिकबलं रासायनिकप्रतिरोधं च प्रदाति । इपोक्सी-लेपनं द्रवरूपेण वा चूर्णरूपेण वा प्रयोक्तुं शक्यते तथा च कक्षे अथवा उच्चे तापमाने रासायनिकविक्रियाद्वारा चिकित्सा कर्तुं शक्यते ।
एते लेपनाः घर्षणं, आघातं, आर्द्रताप्रवेशं च प्रतिरोधयन्ति । ते उत्तमं विद्युत् इन्सुलेशनं, विभिन्नेषु उपधातुषु आसंजनं च ददति । इपोक्सी-लेपनस्य प्रायः चिकनी, चमकदारः परिष्करणः भवति, सौन्दर्य-आवश्यकतानां पूर्तये भिन्न-भिन्न-रङ्गैः टिन्ट्-करणं कर्तुं शक्यते ।
जंगस्य रसायनानां च रक्षणम्
इपोक्सी-लेपनं इस्पातस्य जङ्गमात् रक्षणे उत्कृष्टं भवति । ते सघनं बाधकं निर्मान्ति यत् जलं, प्राणवायुः, लवणं च धातुपृष्ठं न प्राप्नुवन्ति । एतत् बाधकं जङ्गमस्य निर्माणं निवारयति, जंगप्रक्रियाः च महत्त्वपूर्णतया मन्दं करोति ।
तदतिरिक्तं इपोक्सी-लेपनं अम्लं, क्षारं, विलायकं, तैलं च इत्यादीनां अनेकानाम् रसायनानां प्रतिरोधं करोति । एषः रासायनिकप्रतिरोधः तान् कठोरवातावरणानां कृते आदर्शं करोति यत्र इस्पातः आक्रामकपदार्थानाम् सम्मुखीभवति । इपोक्सी-लेपनानि अपि पुनः पुनः सफाईं औद्योगिकप्रदूषकाणां संपर्कं च विना अवनतिं सहन्ते ।
औद्योगिकसमुद्रीवातावरणेषु प्रयोगप्रकरणानाम्
इपोक्सी-लेपनस्य व्यापकरूपेण उपयोगः तेषु उद्योगेषु भवति यत्र प्रबलजंगस्य, रासायनिकसंरक्षणस्य च आवश्यकता भवति:
औद्योगिकतलं उपकरणं च : इपोक्सी-लेपनं इस्पात-यन्त्राणां, टङ्कस्य, पाइपलाइनस्य च धारणात्, रासायनिकक्षतितः च रक्षति ।
समुद्रीयप्रयोगाः : जहाजाः, अपतटीयमञ्चाः, गोदीः च लवणजलस्य जंगं निवारयितुं सेवाजीवनं च विस्तारयितुं इपोक्सी-लेपनस्य उपयोगं कुर्वन्ति ।
जलशुद्धिकरणसंस्थाः : इपोक्सीलेपनाः टङ्कयोः पाइपयोः च रसायनानि आर्द्रतां च प्रतिरोधयन्ति ।
वाहन-वायु-अन्तरिक्षम् : इपोक्सी-लेपनं कठोर-स्थितीनां रसायनानां च सम्पर्कं कुर्वतां इस्पात-घटकानाम् रक्षणं करोति ।
सेतुः आधारभूतसंरचना च : ते मौसमस्य, प्रदूषणस्य, हिमविच्छेदनलवणस्य च विरुद्धं स्थायिरक्षणं ददति ।
तेषां बहुमुखी प्रतिभा, रक्षात्मकगुणाः च आक्रामकवातावरणेषु संपर्कितस्य इस्पातस्य कृते इपोक्सी-लेपनं शीर्ष-विकल्पं कुर्वन्ति ।
जस्तालेपनं तेषां विविधता च
इस्पातसंरक्षणे जस्तायाः भूमिका
इस्पातस्य जङ्गमात् रक्षणे जस्ता महत्त्वपूर्णां भूमिकां निर्वहति । लेपनरूपेण प्रयुक्ते जस्ता यज्ञधातुरूपेण कार्यं करोति । अस्य अर्थः अस्ति यत् जस्ता प्रथमं जंगं करोति, अधः इस्पातं रक्षति । एतत् यज्ञरक्षणं इस्पातपृष्ठेषु जङ्गमस्य निर्माणं निवारयति, यद्यपि लेपनं खरचितं वा क्षतिग्रस्तं वा भवति । जस्तालेपनं एकं बाधकं निर्माति यत् आर्द्रतां प्राणवायुः च अवरुद्धयति, यत् इस्पातस्य जंगस्य मुख्यकारणद्वयम् । एषा द्वयक्रिया कठोरवातावरणेषु इस्पातसंरक्षणार्थं जस्तालेपनं अत्यन्तं प्रभावी करोति ।
जस्तालेपनस्य प्रकाराः : जस्ता-समृद्धाः प्राइमराः, शेरार्डाइजिंग्
जस्तालेपनस्य अनेकाः प्रकाराः सन्ति, प्रत्येकं अद्वितीयलाभान् प्रददाति:
जस्ता-समृद्धाः प्राइमराः : एतेषु लेपनेषु जस्ताधूलिः उच्चः प्रतिशतः भवति यः बन्धके मिश्रितः भवति । यदा ते प्रयुक्ताः भवन्ति तदा ते एकं प्रवाहकस्तरं निर्मान्ति यत् गैल्वेनाइजिंग् इव कैथोडिक् रक्षणं ददाति । जस्ता-समृद्ध-प्राइमर्-इत्यस्य उपयोगः प्रायः कार्बनिक-टॉपकोट्-अधः आधार-स्तररूपेण भवति, येन जंग-प्रतिरोधः वर्धते, विशेषतः आक्रामक-वातावरणेषु सम्पर्कं प्राप्तेषु इस्पात-संरचनेषु
शेरार्डाइजिंग् : एषा तापप्रसारप्रक्रिया अस्ति यत्र इस्पातस्य भागाः सीलबद्धस्य घूर्णनड्रमस्य अन्तः जस्ताचूर्णस्य उपस्थितौ तापिताः भवन्ति जस्तापरमाणुः इस्पातपृष्ठे प्रसृत्य कृशं किन्तु सघनं जस्ता-लोहमिश्रधातुस्तरं निर्मान्ति । शेरार्डाइज्ड् लेपन्स् उत्तमं जंगप्रतिरोधं, एकरूपं च परिष्करणं च ददति, यत् प्रायः फास्टनर्, हार्डवेयर इत्यादीनां लघुभागानाम् कृते उपयुज्यते ।
अन्येषु जस्तालेपनविधिषु विद्युत्लेपनं यांत्रिकलेपनं च भवति, प्रत्येकं भिन्नमोटाई अथवा परिष्करणगुणानां आवश्यकतां विद्यमानविशिष्टप्रयोगानाम् अनुकूलम्
स्थायित्व तथा अनुरक्षणविचार
जस्तालेपनं दीर्घकालं यावत् रक्षणं ददाति परन्तु इष्टतमप्रदर्शनार्थं समुचितं परिपालनस्य आवश्यकता भवति । उष्ण-डुबकी-जस्ती-लेपनं सामान्यतया पर्यावरणस्य आधारेण २० तः ५० वर्षाणि यावत् स्थास्यति । जस्ता-समृद्ध-प्राइमर्-इत्येतत् चॉक-करणं, पराबैंगनी-क्षयं च निवारयितुं संगत-टॉपकोट्-द्वारा आच्छादनस्य आवश्यकता वर्तते । शेरार्डाइज्ड् लेपन्स् स्थायि जंगप्रतिरोधं प्रदान्ति, विशेषतः आन्तरिकेषु अथवा मृदुबाह्यस्थितौ ।
अनुरक्षणार्थं लेपनक्षतिः वा धारणं वा नियमितरूपेण निरीक्षणं भवति । मरम्मतार्थं बलिदानस्य रक्षणं पुनः स्थापयितुं संगतजस्तासमृद्धानां उत्पादानाम् उपयोगः करणीयः । अत्यन्तं संक्षारकवातावरणेषु जस्तालेपनस्य अन्ते क्षयः भवितुम् अर्हति, पुनः लेपनस्य वा प्रतिस्थापनस्य वा आवश्यकता भवितुम् अर्हति ।
समीचीनजस्तालेपनस्य चयनं इस्पातस्य अभिप्रेतप्रयोगस्य, संसर्गस्थितेः, अनुरक्षणक्षमतायाः च उपरि निर्भरं भवति । समुचितप्रयोगः परिपालनं च जस्तालेपनस्य आयुः इस्पातस्य स्थायित्वं च अधिकतमं करोति ।
एल्युमिनियम-जस्ता मिश्रधातुलेपनस्य आवश्यकतां विद्यमानानाम् अनुप्रयोगानाम् कृते, galvalume steel coil
पॉलीयुरेथेन तथा ऐक्रेलिक इस्पात लेपन
पॉलीयुरेथेन लेपनस्य गुणाः
पॉलीयुरेथेन-लेपनानि इस्पातपृष्ठेषु कठिनं, लचीलं च पटलं निर्मान्ति । ते घर्षणं, आघातं, मौसमं च अतीव सम्यक् प्रतिरोधयन्ति । एषा लचीलापनं तापमानपरिवर्तनस्य समये इस्पातेन सह लेपनस्य विस्तारं संकुचनं च कर्तुं शक्नोति, यत्र दरारं विना भवति । पॉलीयुरेथेन-लेपनानि अपि उत्तमं पराबैंगनी-प्रतिरोधं प्रदास्यन्ति, येन कालान्तरे वर्णस्य क्षीणता, चॉक-करणं च न भवति । ते सामान्यतया चमकदारं वा साटिनं वा परिष्करणं ददति यत् इस्पातसौन्दर्यं वर्धयति ।
एते लेपनाः रसायनप्रतिरोधिनो भवन्ति, येन इस्पातस्य तैलानां, विलायकानाम्, मृदुअम्लानां च रक्षणं भवति । तेषां दृढं आसंजनं कठोरवातावरणेषु अपि दीर्घकालं यावत् रक्षणं सुनिश्चितं करोति । पॉलीयुरेथेन-लेपनं आर्द्रतायाः वा तापस्य वा सह प्रतिक्रियां कृत्वा चिकित्सां करोति, येन स्थायि-क्रॉस्-लिङ्क्ड् संरचना निर्मीयते ।
ऐक्रेलिक लेपनं तथा तेषां लाभाः
ऐक्रेलिक-लेपनं जल-आधारितं वा विलायक-आधारितं वा ऐक्रेलिक-बहुलकैः निर्मितं रङ्गं भवति । ते शीघ्रं शुष्कं भवन्ति, उत्तमं वर्णधारणं, कान्तिं च ददति । ऐक्रेलिक-लेपनं पराबैंगनी-किरणानाम् अत्यन्तं प्रतिरोधकत्वं भवति, येन ते बहिः इस्पात-अनुप्रयोगेषु आदर्शाः भवन्ति । ते चॉकिंग्, क्रैकिंग् च प्रतिरोधयन्ति, वर्षाणि यावत् रूपं धारयन्ति ।
पॉलीयुरेथेन इत्यस्य तुलने ऐक्रेलिक-लेपनस्य प्रयोगः, स्वच्छता च सुलभा भवति । तेषां गन्धः न्यूनः भवति, हानिकारकं उत्सर्जनं न्यूनं भवति, येन ते पर्यावरणस्य अनुकूलाः भवन्ति । ऐक्रेलिकाः मौसमस्य प्रति उत्तमं प्रतिरोधं मध्यमरासायनिकसंपर्कं च ददति परन्तु घर्षणस्य वा आघातस्य वा विरुद्धं तावत् कठोरः न भवितुम् अर्हति ।
तुलना तथा विशिष्टप्रयोगपरिदृश्यानि
गुणः
पॉलीयुरेथेन लेपन
ऐक्रेलिक लेपन
स्थायित्व
उच्चैः; उत्तमं घर्षणं रासायनिकप्रतिरोधं च
सन्तुलित; उत्तमं मौसमं तथा पराबैंगनी प्रतिरोधः
लचीलापनम्
उच्चैः; दारणं, छिलनं च प्रतिरोधयति
सन्तुलित; न्यून लचीलः
अनुप्रयोगः
सावधानीपूर्वकं पृष्ठस्य प्रिप् तथा नियन्त्रितस्थितीनां आवश्यकता भवति
प्रयोक्तुं सुलभतरम्; शीघ्रं शोषयति
पर्यावरणीय प्रभाव
प्रायः विलायक-आधारित; केचन जल-आधारिताः विकल्पाः
प्रायः जल-आधारितः; निम्न VOCs
समाप्तविकल्पाः
चमकदार, साटन, मट्ट
चमकदार, साटन
विशिष्टाः प्रयोगाः
औद्योगिक उपकरण, सेतु, वाहन भाग
बहिः वास्तुशिल्प इस्पातः, चिह्नानि, बाड़ः
पॉलीयुरेथेन-लेपनं कठोर-वातावरणेषु उजागरितस्य इस्पातस्य अनुकूलं भवति यस्य सशक्त-संरक्षणस्य, स्थायित्वस्य च आवश्यकता भवति । सेतुः, गुरुयन्त्राणि, वाहनभागाः वा चिन्तयन्तु। ऐक्रेलिक लेपनं रूपं, सुलभं अनुप्रयोगं, पराबैंगनीप्रतिरोधं च प्राथमिकताम् अददात् परियोजनासु उपयुक्तानि, यथा बहिः वास्तुतत्त्वानि अथवा सजावटी इस्पातकार्यम् ।
यदा एते रक्षात्मकाः परिष्करणाः कारखानानिर्माणकाले प्रयुक्ताः भवन्ति तदा ते सम्पूर्णस्य पूर्वरङ्गितस्य इस्पातव्यवस्थायाः भागः भवितुम् अर्हन्ति । एतादृशाः उत्पादाः इस्पातस्य उपस्तरणं, धातुलेपनं, प्राइमर, समाप्तलेपनं च संयोजयन्ति येन जंगसंरक्षणं, अलङ्कारिकपृष्ठं च प्राप्यते ।
विशेषता इस्पात लेपन
तापप्रतिरोधाय सिरेमिकलेपनम्
उच्चतापमानस्य सम्मुखे स्थापितानां इस्पातपृष्ठानां कृते सिरेमिकलेपनं उत्तमं तापप्रतिरोधं ददाति । एते लेपनाः सिलिकॉन् कार्बाइड् अथवा एल्युमिनियम आक्साइड इत्यादिभ्यः अकार्बनिकपदार्थेभ्यः निर्मिताः भवन्ति । ते कठिनं कृशं स्तरं निर्मान्ति यत् इस्पातस्य तापक्षतिः, आक्सीकरणं, क्षरणं च रक्षति । सिरेमिकलेपनं १०००°C तः अधिकं तापमानं सहितुं शक्नोति, येन भट्ट्याः भागानां, निष्कासनप्रणालीनां, टरबाइनघटकानाम् च कृते आदर्शाः भवन्ति ।
तापप्रतिरोधस्य अतिरिक्तं सिरेमिकलेपनं रासायनिकजडतां अपि ददाति । ते अम्ल-क्षार-आदि-कठोर-रसायनानां जङ्गमं प्रतिरोधयन्ति । तेषां न्यूनतापचालकता तापसञ्चारं न्यूनीकर्तुं साहाय्यं करोति, येन केषुचित् अनुप्रयोगेषु ऊर्जादक्षता सुधरति ।
अङ्गुलिचिह्नविरोधी तथा भित्तिचित्रविरोधी लेपन
अङ्गुलिचिह्नविरोधी लेपनाः मानवस्पर्शात् तैलानि, गन्दगीं च निष्कास्य इस्पातपृष्ठानि स्वच्छानि स्थापयितुं साहाय्यं कुर्वन्ति । ते स्निग्धं स्खलितं पृष्ठं निर्मान्ति यत् अङ्गुलिचिह्नचिह्नानि, धब्बानि च न्यूनीकरोति । एते लेपनाः स्टेनलेस स्टील-उपकरणानाम्, लिफ्ट-पटलानां, सार्वजनिक-स्थापनानाम् च कृते लोकप्रियाः सन्ति यत्र रूपं महत्त्वपूर्णं भवति ।
भित्तिचित्रविरोधी लेपनाः इस्पातस्य रङ्गात्, चिह्नात्, स्टिकरात् वा रक्षन्ति । ते एकं अदृढपृष्ठं निर्मान्ति यत् अधः इस्पातस्य क्षतिं विना भित्तिचित्रं सुलभतया निष्कासयितुं शक्नोति । एतेषां लेपनानाम् उपयोगः नगरीयमूलसंरचनासु, सार्वजनिकयानवाहनेषु, भवनस्य मुखौटेषु च भवति यत् अनुरक्षणव्ययस्य न्यूनीकरणाय सौन्दर्यस्य संरक्षणाय च भवति
उभयप्रकारस्य लेपनस्य प्रायः पारदर्शकं परिष्करणं भवति, येन इस्पातस्य प्राकृतिकरूपं वा विद्यमानं रङ्गवर्णं वा संरक्षितं भवति । ते उच्चस्पर्शयुक्तेषु अथवा तोडफोडप्रवणक्षेत्रेषु स्वच्छतासुधारं कुर्वन्ति, सफाईयाः आवृत्तिं न्यूनीकरोति च ।
इस्पातस्य नैनोप्रौद्योगिकीलेपनस्य नवीनताः
नैनोप्रौद्योगिक्या उन्नतानि लेपनानि प्रवर्तन्ते येन सूक्ष्मस्तरस्य इस्पातसंरक्षणं सुदृढं भवति । नैनोलेपनेषु नैनोमीटर् आकारस्य कणाः भवन्ति, ये अतिपतले, अत्यन्तं एकरूपाः स्तराः निर्मान्ति । एते लेपनाः पारम्परिकविकल्पेभ्यः परं जंगप्रतिरोधं, कठोरताम्, पृष्ठस्य स्निग्धतां च वर्धयन्ति ।
सोम्
ई नैनोलेपनाः स्वयमेव चिकित्सागुणान् प्रददति। ते लेपनसामग्रीणां पुनर्वितरणं कृत्वा स्वयमेव लघु-लघु-खरचना वा क्षतिं वा मरम्मतं कर्तुं शक्नुवन्ति । अन्ये अतिजलभययुक्तानि पृष्ठानि प्रयच्छन्ति, येन जलं, मलं च मणिः भवति, सहजतया लुठति च । एतेन जंगस्य जोखिमः, सफाईयाः आवश्यकता च न्यूनीभवति ।
नैनोप्रौद्योगिकी जंगप्रतिरोधं, अङ्गुलिचिह्नविरोधी, रोगाणुविरोधी गुणं च संयोजयित्वा बहुकार्यात्मकं लेपनं अपि सक्षमं करोति । एते नवीनताः चिकित्सासाधनानाम्, इलेक्ट्रॉनिक्सस्य, उच्चप्रदर्शनयुक्तानां औद्योगिक इस्पातभागानां च अनुकूलाः भवन्ति ।
निगमन
इस्पातस्य लेपनं बहुधा भिन्नं भवति, यत्र इपोक्सी, पॉलीयुरेथेन इत्यादयः कार्बनिकप्रकाराः, जस्ती, सिरेमिक लेपन इत्यादयः अकार्बनिकाः च सन्ति । समीचीनलेपनस्य चयनं पर्यावरणस्य, स्थायित्वस्य, सौन्दर्यशास्त्रस्य, व्ययस्य च उपरि निर्भरं भवति । भविष्यस्य प्रवृत्तयः उन्नत-नैनो-प्रौद्योगिक्याः विशेष-लेपनयोः च केन्द्रीभवन्ति ये वर्धित-संरक्षणं स्व-चिकित्सा-गुणं च प्रदास्यन्ति ।
एतान् सिद्धान्तान् सामग्रीचयनार्थं प्रयोजकानाम् क्रेतृणां कृते शाण्डोङ्ग सिनो स्टील
FAQ
प्रश्नः- इस्पातलेपनं किम् अस्ति, ते किमर्थं महत्त्वपूर्णाः सन्ति?
उ: इस्पातलेपनं इस्पातपृष्ठेषु जंगं निवारयितुं, स्थायित्वं वर्धयितुं, रूपं च सुधारयितुं प्रयुक्ताः सुरक्षात्मकाः स्तराः सन्ति। ते इस्पातस्य आर्द्रतायाः, रसायनानां, पर्यावरणक्षतितः च रक्षणं कृत्वा तस्य आयुः विस्तारयन्ति ।
प्रश्नः- जैविक-अकार्बनिक-इस्पात-लेपनयोः कथं भेदः भवति ?
उ: जैविकलेपनं रङ्गस्य अथवा इपोक्सी इत्यस्य उपयोगेन भौतिकं बाधकं निर्माति, यत् वर्णविकल्पं प्रदाति परन्तु न्यूनस्थायित्वं प्रदाति। जस्तास्तरवत् अकार्बनिकलेपनं बलिदानात्मकं रक्षणं श्रेष्ठं जंगप्रतिरोधं च ददाति परन्तु वर्णविकल्पाः न्यूनाः भवन्ति ।
प्रश्नः- इस्पातलेपनस्य चयनं के कारकाः प्रभावितयन्ति?
उ: पर्यावरणं, स्थायित्वस्य आवश्यकताः, सौन्दर्यप्राथमिकता, मूल्यं, अनुप्रयोगविधयः, पर्यावरणविनियमाः च सर्वे प्रभावं कुर्वन्ति यत् परियोजनायाः कृते के इस्पातलेपनाः सर्वाधिकं उपयुक्ताः सन्ति।
प्रश्नः- जस्तीकरणेन इस्पातस्य रक्षणं कथं भवति ?
अ: जस्तां जस्ता सह इस्पातं कोटयति, यत् अधः इस्पातस्य रक्षणार्थं बलिदानपूर्वकं जंगं करोति, येन बहिः कठोरपरिस्थितिषु आदर्शं भवति।
प्रश्नः- इस्पातस्य उपरि चूर्णलेपनस्य के लाभाः सन्ति ?
उ: पाउडर लेपन उत्तमवर्णधारणेन सह टिकाऊ, मोटे, पर्यावरणस्य अनुकूलं च रक्षणं प्रदाति तथा च चिपिंग् तथा फीकाकरणस्य प्रतिरोधः।
