आम्, जस्ती इस्पातस्य अन्ते जङ्गमः भविष्यति। परन्तु समयरेखा संक्षिप्तदशवर्षात् २०० वर्षाणाम् अधिकाधिकं यावत् नाटकीयरूपेण भवति । इदं विशालं विचरणं बाह्यपर्यावरणचरानाम् उपरि सख्यं निर्भरं भवति । आधुनिकक्रयण-इञ्जिनीयरिङ्ग-दलानां कृते एतेषां लेपितसामग्रीणां मूल्याङ्कनार्थं दृष्टिकोणस्य परिवर्तनस्य आवश्यकता भवति । भवता अवश्यं ज्ञातव्यं यत् धातुः अवनतिं करिष्यति वा इति प्रश्नः नास्ति, अपितु कदा केषु विशिष्टेषु परिस्थितिषु च विफलः भविष्यति इति प्रश्नः ।
अस्य आयुषः सम्यक् पूर्वानुमानेन अप्रत्याशितसंरचनात्मकदुर्बलताः निवारिताः भवन्ति । रेखायाः अधः विशालप्रतिस्थापनभाराः अपि निवारयति । अयं व्यापकः मार्गदर्शकः सटीकजङ्गमसमयरेखां अवगन्तुं प्रमाणाधारितं रूपरेखां प्रददाति । वयं भवन्तं महत्त्वपूर्णपर्यावरणविफलताबिन्दून् चिन्तयितुं जस्तालेपनस्य पृष्ठतः अद्वितीयरसायनशास्त्रस्य अन्वेषणं कर्तुं च सहायं करिष्यामः। भवन्तः अपि ज्ञास्यन्ति यत् भवतः सामग्रीयाः प्रभावी आयुः अधिकतमं कर्तुं गैल्वेनिक जंग इत्यादीनां महतीं संस्थापनदोषाणां परिहारः कथं भवति।
की टेकअवे
आयुषः स्पेक्ट्रमः : जस्ती इस्पातः शुष्कग्रामीणवातावरणेषु २११ वर्षाणि यावत् स्थातुं शक्नोति, परन्तु १००% आर्द्रतायां अथवा उच्चक्लोराइड्-समुद्रीस्थितौ १० वर्षाणाम् अधः क्षयः भवितुम् अर्हति
संरक्षणस्य रसायनशास्त्रम् : सामग्री 'कैथोडिकसंरक्षण' इत्यस्य उपरि निर्भरं भवति तथा च स्वयमेव चिकित्सां कुर्वन् जस्ताकार्बोनेटस्तरं भवति, यत् अन्तर्निहितस्य इस्पातस्य कृते बलिदानस्य बाधकस्य कार्यं करोति
लाल-रेखा-वातावरणम् : यदि पूर्णतया लवणजलस्य मध्ये डुबकी मारितं भवति, ३९२°F (२००°C) तः अधिके निरन्तरतापमानस्य संपर्कं भवति, अथवा एल्युमिनियम इत्यादिभिः विषमधातुभिः सह प्रत्यक्षसंपर्कं भवति तर्हि जस्तीकरणं पूर्वानुमानेन विफलं भविष्यति
क्रयमानकम् : व्यावसायिक उपयोगाय आधाररेखादीर्घायुः सुनिश्चित्य हॉट-डिप् गैल्वेनाइजेशन ASTM A123 मोटाईमानकानां अनुपालनं कर्तव्यम्।
मूलतन्त्रम् : जस्ती इस्पातः जंगं कथं विलम्बयति
पृष्ठीयलेपनात् परम्
अनेकाः अभियंताः जस्तीकरणं रङ्गसदृशं सरलं पृष्ठलेपनं इति भ्रान्त्या मन्यन्ते । जस्ती इस्पातः भिन्नरूपेण कार्यं करोति । उष्ण-डुबकी-जस्ती-प्रक्रिया कच्चा इस्पातं पिघल-जस्ता-स्नाने विसर्जयति । अयं स्नानः ४४० डिग्री सेल्सियसतः ४६० डिग्री सेल्सियसपर्यन्तं अत्यन्तं तापमानं प्राप्नोति । अस्मिन् तीव्रतापे जस्तायाः लोहेन सह धातुविक्रिया भवति । ते एकत्र संलयनं कृत्वा दृढतया बद्धं मिश्रधातुस्तरं निर्मान्ति । एतेन अस्थायी यांत्रिकसंलग्नतायाः अपेक्षया रासायनिकबन्धः निर्मीयते ।
कैथोडिक संरक्षण (बलिदान एनोड) २.
अस्य पदार्थस्य यथार्थप्रतिभा कैथोडिकरक्षणे एव अस्ति । जस्ता आक्सीजनस्य आर्द्रतायाः च प्रति अत्यन्तं प्रतिक्रियाशीलः एव तिष्ठति । एतस्याः प्रतिक्रियाशीलतायाः कारणात् जस्तास्तरः प्रथमं आक्सीकरणं करोति । इच्छया यज्ञ-अनोडरूपेण कार्यं करोति । जस्ता अन्तर्निहितस्य लोह-कार्बन-मिश्रधातुस्य संरक्षणार्थं स्वस्य इलेक्ट्रॉनान् त्यजति । यदि तीव्रः मौसमः धातुम् आक्रामकरूपेण आक्रमयति चेदपि आधार इस्पातः यावत् जस्तास्तरः स्थास्यति तावत् सम्यक् अक्षुण्णः एव तिष्ठति ।
जस्ता कार्बोनेट् अवरोधः
रासायनिकविक्रियाणां विशिष्टः क्रमः परमं जङ्गमबाधां निर्माति । यदा शुद्धजस्ता वायुमण्डलीय-आक्सीजनेन सह विक्रिया करोति तदा जस्ता-आक्साइड् निर्मीयते । यदा अयं आक्साइडः आर्द्रतायाः सम्मुखीभवति तदा जस्ताहाइड्रोक्साइड् भवति । अन्ते एतत् हाइड्रोक्साइड् वायुस्थ कार्बनडाय-आक्साइड् इत्यनेन सह विक्रियाम् करोति । एषा अन्तिमविक्रिया जस्ताकार्बोनेट् निर्माति । जस्ताकार्बोनेट् इत्यनेन पृष्ठभागे अविलेयः, कृष्णधूसरवर्णीयः पटिना भवति । एषा दृढस्तरः भौतिकरूपेण अधिकं प्राणवायुः जलं च अवरुद्धयति ।
'आत्मचिकित्सा' गुणः
परिवहनस्य स्थापनायाः च समये दुर्घटनाः भवन्ति । सौभाग्येन लघु खरचनानि क जस्ती इस्पातपत्रं सद्यः जङ्गमं न करिष्यति। लेपनस्य एकः अद्वितीयः आत्मचिकित्सा गुणः अस्ति । यदा तीक्ष्णं साधनं नग्न इस्पातं प्रकाशयति तदा परितः जस्ता विद्युत् रासायनिकरूपेण प्रतिक्रियां करोति । जस्ता-आयनानि लघु-अन्तरालानि पूरयितुं प्रवासं कुर्वन्ति । ते प्रभावीरूपेण उजागरित इस्पातं आच्छादयन्ति तथा च हस्तहस्तक्षेपं विना सुरक्षात्मकं बाधकं पुनः स्थापयन्ति।
पर्यावरणीयवास्तविकतापरीक्षा: आयुषः आँकडा एवं जंग उत्प्रेरक
विशिष्टनियोजनवातावरणस्य आकलनं विना भवान् भौतिकजीवनस्य समीचीनतया अनुमानं कर्तुं न शक्नोति । विभिन्नानि वातावरणानि रक्षात्मकजस्तास्तरस्य उपभोगं घोररूपेण भिन्नदरेण कुर्वन्ति ।
५-स्तरीयपर्यावरणमात्रिका
उद्योगमानकाः प्रायः पर्यावरणजोखिमान् विशिष्टस्तरयोः समूहयन्ति । एतेषां बाह्यस्थितीनां कठोररूपेण आधारेण अपेक्षितायुषः मूल्याङ्कनं कर्तुं शक्नुमः ।
पर्यावरणप्रकारः |
अपेक्षित आयुः |
प्राथमिक जंग उत्प्रेरक एवं लक्षण |
ग्रामीण / उपनगरीय |
७५ तः २००+ वर्षाणि यावत् |
आर्द्रता ६०% तः अधः उपविशति । न्यूनतमं गन्धकस्य क्लोराइडस्य च स्तरः । दीर्घकालीनजस्तासंरक्षणार्थं इष्टतमाः परिस्थितयः। |
औद्योगिक |
४० तः ८० वर्षाणि यावत् |
भारी उत्सर्जनात् वायुवाहितं सल्फरडाय-आक्साइड् (SO2) स्थानीयपीएच-स्तरं न्यूनीकरोति । अम्लवायुः जस्तास्तरस्य शीघ्रं सेवनं करोति । |
समशीतोष्ण समुद्री |
३० तः ६० वर्षाणि यावत् |
नित्यं तटीयनीहारः मध्यमलवणसंपर्कः च । लवणं रक्षात्मकं जस्ता कार्बोनेट् पटिना बाधते । |
उष्णकटिबंधीय समुद्री |
१० तः ३० वर्षाणि यावत् |
६०% अधिकं निरन्तरं आर्द्रता भारी वायुवाहित सोडियम क्लोराइड् इत्यनेन सह संयोजयति । अत्यन्तं आक्रामकं जंगजोखिमम्। |
गम्भीर औद्योगिक |
१५ वर्षाणाम् अधः |
अत्यन्तं संक्षारकरसायनानां, अत्यन्तं अम्लतायाः, अथवा वाणिज्यिककारप्रक्षालनवत् सीमितानाम् उच्चार्द्रतायुक्तानां स्थानानां प्रत्यक्षसंपर्कः । |
मृदा तथा दफन चर
जस्ती-स्तम्भान् प्रत्यक्षतया पृथिव्यां दफनम् जटिलचरानाम् परिचयं करोति । अत्यन्तं अम्लयुक्तेषु अथवा दुर्निर्वाहयुक्तेषु मृदासु आयुः ३५–५० वर्षाणि यावत् महत्त्वपूर्णतया न्यूनीभवति । नित्यं आर्द्रता महत्त्वपूर्णस्य जस्ताकार्बोनेट्-स्तरस्य निर्माणं निवारयति । अपि च मृत्तिकायां आवाराः विद्युत्प्रवाहाः अवनतिं त्वरितुं शक्नुवन्ति । यदि भवतः परियोजनायाः आक्रामकमृदासु दफनस्य आवश्यकता भवति तर्हि अतिरिक्तं इपोक्सी अथवा बिटुमिनस-लेपनं निर्दिष्टव्यम् ।
तापमान सीमाएँ
अत्यन्तं तापः अन्यत् भयंकरं आव्हानं प्रस्तुतं करोति। जस्तालेपनं ३९२°F (२००°C) तः अधिकतापमानस्य निरन्तरसंपर्कस्य अधीनं तीव्रगत्या क्षयः भवति । अस्याः सीमायाः उपरि मिश्रधातुस्तराः आधार इस्पातात् विच्छेदं कर्तुं आरभन्ते । अत्यन्तं तापमानस्य उतार-चढावः अपि द्रुतगतिना तापविस्तारं, संकोचनं च जनयति । एषा शारीरिकगतिः अविचललेपनस्य उपरि बहुधा तनावं जनयति, येन तस्य स्फुटता, स्फुटता च भवति ।
अनुप्रयोगः संस्थापनं च जोखिमाः : परिनियोजनानि शीघ्रं किमर्थं विफलाः भवन्ति
सम्यक् निर्मिताः पदार्थाः अपि अशुद्धरूपेण स्थापिताः चेत् विफलाः भविष्यन्ति । अभियांत्रिकीदलानां विशिष्टानि डिजाइनजालानि परिहर्तव्यानि येन अकालं जंगं न भवेत् ।
गैल्वेनिक जंग (The Dissimilar Metal Threat) २.
गैल्वेनिकजंगः एकः महत्त्वपूर्णः अभियांत्रिकीजालः इति रूपेण विशिष्टः अस्ति । यदा भवन्तः आर्द्रवातावरणे प्रत्यक्षसम्पर्कं कृत्वा विषमधातुद्वयं स्थापयन्ति तदा विद्युत् रासायनिकविक्रिया प्रवर्तते । यथा, एल्युमिनियम-सौर-पटल-चतुष्कोणानि प्रत्यक्षतया जस्ती-भू-माउण्ट्-उपरि बोल्ट्-करणेन द्रुत-विफलतायाः गारण्टी भवति । जस्ता एल्युमिनियमकैथोडस्य एनोडरूपेण कार्यं करोति, शीघ्रं विलीयते ।
सर्वोत्तम अभ्यासः - सदैव अधातु-पृथक्करण-पैड्स् अनिवार्यं कुर्वन्तु। भिन्न-भिन्नधातुनां मध्ये रबरस्य अथवा भारी-कर्तव्य-प्लास्टिकस्य अन्तरालस्य उपयोगं कुर्वन्तु ।
सामान्यत्रुटिः : सुरक्षात्मकं नायलॉन्-धोक्षकं विना जस्ती-प्लेट्-मध्ये स्टेनलेस-स्टील-फस्टनर-प्रयोगः ।
जलं & काई च पूलिंग् सूक्ष्मजलवायुः
संरचनात्मकनिर्माणेषु जलनिकासीं प्राथमिकता अवश्यं दातव्या। यदि समतलमार्गाः अम्लवृष्टिजलस्य सङ्ग्रहं कर्तुं शक्नुवन्ति तर्हि जस्तास्तरः निरन्तरं स्थायिजलेन सह युद्धं करिष्यति । निर्णायकजस्ताकार्बोनेट्-अवरोधस्य स्थिरतायै आर्द्रीकरणस्य शोषणस्य च चक्रस्य आवश्यकता भवति । तदतिरिक्तं जलस्य सङ्ग्रहेण आर्द्रतां धारयन्तः काईः, लाइकेन् च प्रोत्साहयन्ति । एतानि जैविकवृद्धयः मृदुकार्बनिकअम्लानि स्रावयन्ति । कालान्तरे एते अम्लसूक्ष्मजलवायुः रक्षात्मकं बाधकं अकालं विलीनं करिष्यन्ति ।
रासायनिक असंगतिः
निर्माणस्थलानि खतरनाकैः क्षारीयसामग्रीभिः पूरितानि सन्ति । आर्द्र पोर्ट्लैण्ड् सीमेण्टस्य संपर्कः जस्तायाः उपरि द्रुतगत्या आक्रमणं करोति । तथैव क्लोराइड्, सल्फेट् च उच्चस्तरं युक्तं प्लास्टरं क्यूरीङ्गप्रक्रियायां जस्तास्तरं नाशयति । समीपस्थचिनाकारकार्यस्य समये भवन्तः जस्तीकृतसंरचनात्मकघटकानाम् उलूखलस्य अथवा आर्द्रकङ्क्रीटस्य सिञ्चनात् सावधानीपूर्वकं रक्षणं कुर्वन्तु ।
सामग्रीविकल्पाः : कदा तस्य स्थाने स्टेनलेसं वा एल्युमिनियमं वा निर्दिष्टव्यम्
व्यावसायिकक्रयणार्थं विशिष्टसामग्रीतः कदा दूरं गन्तव्यम् इति ज्ञातव्यम् । जस्तीकरणं अधिकांशव्यापारिकआवश्यकतानां निवारणं करोति, परन्तु तस्य सख्तसीमानां सम्मुखीभवति ।
यदा जस्ती इस्पातः गलतः विकल्पः भवति
कतिपय-लाल-रेखा-वातावरणानि तत्कालं विकल्पान् आज्ञापयन्ति ।
पूर्णतया डुबकी मारितसमुद्री अनुप्रयोगाः : निरन्तरं लवणजलस्य प्रवाहः भौतिकरूपेण जस्तास्तरं प्रक्षालयति, ततः पूर्वं महत्त्वपूर्णं जस्ताकार्बोनेटपैटिना स्थिरं कर्तुं शक्नोति। समुद्रप्राचीरस्य, नौकायानस्य, अथवा डुबितस्तम्भस्य कृते, भवद्भिः तस्य स्थाने 316L Stainless Steel इति निर्दिष्टव्यम् ।
अत्यन्तं तापसंसाधनम् : निर्माणवातावरणेषु प्रायः २००°C अधिकं भवति । भट्ट्याः घटकाः अथवा भारी-कर्तव्य-निष्कासन-ढेराः जस्ता-लेपनं शीघ्रं नश्यन्ति । एतेषु परिदृश्येषु अप्रसाधित उच्चतापमिश्रधातुः अथवा विशेषताप-उपचारित-एल्युमिनियमस्य उपयोगः अवश्यं करणीयः ।
लागत बनाम वजन व्यापार-अवरोध
भवद्भिः संरचनात्मक-आवश्यकतानां सन्तुलनं बजट-प्रतिबन्धानां विरुद्धं करणीयम् । जस्ती इस्पातः संरचनात्मकएल्युमिनियमस्य अपेक्षया बहु न्यूनव्ययेन महत्त्वपूर्णतया अधिकं तन्यबलं प्रदाति । एतेन भारी संरचनात्मकभूमाउण्ट्, राजमार्गरक्षकरेल्, विशालमचः च इत्येतयोः कृते आदर्शः विकल्पः भवति । तथापि इस्पातः सघनः, गुरुः च भवति । संवेदनशीलछत-स्थापितानां सौर-सरणीनां अथवा लघुपरिवहन-चतुष्कोणानां कृते जस्ती-भागाः प्रायः भार-वाहन-सीमाम् अतिक्रमयन्ति । तेषु सन्दर्भेषु अधिकं मूल्यं भवति चेदपि एक्सट्रूडेड् एल्युमिनियमः आवश्यकः उन्नयनः भवति ।
सुधारः निबन्धनं च : जीवनचक्रस्य विस्तारः
समुचितं जीवनचक्रप्रबन्धनं तस्मिन् क्षणे आरभ्यते यदा सामग्री भवतः कार्यस्थले आगच्छति। प्रमादपूर्णं संचालनं अपेक्षितायुषः दशकानि कटयति।
कच्चामालस्य संचालनम्
सम्यक् भण्डारणम् क जस्ती इस्पातकुण्डलः सर्वथा महत्त्वपूर्णः भवति । निर्माणस्य आरम्भात् पूर्वं निकटतया समायोजितपत्रेषु कुण्डलेषु वा पर्याप्तवायुप्रवाहस्य अभावः भवति । यदि वर्षा वा सघनता वा एतेषु कठिनतया सङ्गृहीतराशिषु प्रविशति तर्हि फसिता आर्द्रता आपदां जनयति । कार्बनडाय-आक्साइड् स्वतन्त्रतया प्रवाहितं विना धातुः जस्ता कार्बोनेट् निर्मातुं न शक्नोति । तस्य स्थाने जस्ता-हाइड्रोक्साइड् निर्माति, यत् सामान्यतया 'श्वेतजङ्गम' इति प्रसिद्धम् । अस्थापितानि सामग्रीनि सर्वदा अन्तःगृहे वा श्वसनीयानि, उन्नतानि टार्प्-अन्तर्गतं वा संग्रहयन्तु ।
लघुक्षतिमरम्मतार्थं SOP
स्थलप्रविधिज्ञाः बहुधा भारीस्थापनकाले सामग्रीं खरचयन्ति । एतत् क्षतिं नियन्त्रयितुं भवतः कठोरमानकसञ्चालनप्रक्रिया (SOP) आवश्यकी अस्ति ।
क्षतिस्य आकलनं कुर्वन्तु : पश्यन्तु यत् खरचना नग्नं, चञ्चलं इस्पातं उजागरयति वा जङ्गमस्य निर्माणं पूर्वमेव आरब्धम् अस्ति वा।
सौम्यतया सज्जता : क्षेत्रस्य स्वच्छतायै इस्पातस्य ऊनस्य, तार-ब्रशस्य, अपघर्षक-दाब-प्रक्षालनस्य वा उपयोगं न कुर्वन्तु । अपघर्षकाः परितः स्वस्थजस्तास्तरं नाशयिष्यन्ति। स्नेहं मलं च दूरीकर्तुं मृदुविलायकस्य उपयोगं कुर्वन्तु ।
बेअसरं कुर्वन्तु : स्थानीयजंगस्थानानां कृते व्यावसायिकजङ्गपरिवर्तकेन क्षेत्रस्य उपचारं कुर्वन्तु। एतेन सक्रिय-आक्सीकरणं निष्प्रभावी भवति ।
सील कृत्वा रक्षन्तु : एकं भारी, उद्योग-मानकं जस्ता-समृद्धं प्राइमरं प्रयोजयन्तु। कैथोडिकसंरक्षणस्य प्रतिकृतिं कर्तुं शुष्कपटलस्य मध्ये भारस्य न्यूनातिन्यूनं ९२% जस्ताधूलिः भवति इति सुनिश्चितं कुर्वन्तु ।
नियमित अनुरक्षण प्रोटोकॉल
कठोरवातावरणेषु दीर्घकालीनजीवनस्य कृते सक्रियरूपेण परिपालनस्य आवश्यकता भवति । औद्योगिकपतनं विशेषतः SO2 कणाः कालान्तरे पृष्ठेषु निवसन्ति । मृदु, अघर्षक-प्रक्षालकेन समये समये प्रक्षालनेन एतानि संक्षारक-प्रदूषकाणि प्रभावीरूपेण दूरीकृतानि भवन्ति । द्विवार्षिकसफाई-कार्यक्रमः जस्ताकार्बोनेट्-स्तरस्य संरक्षणं करोति, स्थानीयकृत-पिटिंग्-करणं च निवारयति । सर्वदा नवजलेन सम्यक् प्रक्षाल्य प्रक्षालकस्य अवशेषं दूरीकर्तुं शक्यते।
निगमन
जस्ती इस्पातः दशकैः अत्यन्तं व्यय-प्रभावी, संरचनात्मकदृष्ट्या च विश्वसनीयः च तिष्ठति । परन्तु एषा विश्वसनीयता सत्यं भवति यद्यपि परिनियोजनवातावरणं ज्ञातरासायनिक-तापीय-आर्द्रता-सीमायाः अन्तः एव तिष्ठति । जस्ताकार्बोनेटस्तरस्य विशिष्टदुर्बलतां ज्ञात्वा सफलानि, शताब्ददीर्घपरियोजनानि महतीनि, दशकदीर्घकालीनविफलताभ्यां पृथक् कुर्वन्ति ।
क्रेता अथवा परियोजना अभियंता इति नाम्ना भवतः अग्रिमपदार्थाः सक्रियरूपेण भवितुमर्हन्ति। वायुवाहितक्लोराइड्, SO2 स्तरः, निरन्तरपरिवेशस्य आर्द्रता च विशेषतया स्वस्य अभिप्रेतस्थापनस्थलस्य लेखापरीक्षां कुर्वन्तु । भवतः सामग्रीचक्षुषः अन्तिमरूपेण निर्धारयितुं पूर्वं विषमधातुपृथक्करणस्य लेखानुरूपं सुनिश्चितं कर्तुं स्वस्य निर्माणस्य खाचित्रस्य समीक्षां कुर्वन्तु। जस्तास्य रासायनिकसीमानां सम्मानं कृत्वा भवान् आत्मविश्वासेन एतस्य सुदृढसामग्रीणां उपयोगं कर्तुं शक्नोति तथा च स्वस्य संरचनात्मकनिवेशानां अविश्वसनीयं प्रतिफलं सुरक्षितं कर्तुं शक्नोति।
FAQ
प्रश्नः- किं जस्ती इस्पातस्य जङ्गमः स्टेनलेस स्टीलस्य अपेक्षया शीघ्रं भवति?
उ: आम्, लवणजल इत्यादिषु अत्यन्तं संक्षारकवातावरणेषु स्टेनलेस स्टीलः जस्तीसामग्रीभ्यः महत्त्वपूर्णतया अधिकं स्थास्यति। स्टेनलेस स्टील रक्षणार्थं एम्बेडेड् क्रोमियम आक्साइड् स्तरस्य उपरि अवलम्बते । एषः स्तरः कालान्तरेण न क्षीणः भवति । तस्य विपरीतम् जस्तीकरणे बलिदानीयजस्तास्तरस्य उपयोगः भवति । एकदा पर्यावरणं एतत् जस्तां पूर्णतया उपभोजयति तदा अन्तर्निहितं लोहं द्रुतगत्या आक्सीकरणं कृत्वा जंगं प्राप्स्यति ।
प्रश्नः- जङ्गमयुक्तस्य जस्ती इस्पातस्य उपरि चित्रं रचयितुं शक्नुवन्ति वा?
अ: भवता कदापि विद्यमानजङ्गमस्य उपरि प्रत्यक्षतया चित्रणं न कर्तव्यम्। पृष्ठस्य प्रथमं सम्यक् उपचारः करणीयः । आक्सीकरणं निष्प्रभावीकृत्य भवद्भिः व्यावसायिकं जंगपरिवर्तकं प्रयोक्तव्यम् । अस्य पदस्य अनन्तरं उद्योगमानकं जस्ता-समृद्धं प्राइमरं प्रयोजयन्तु । यदि भवान् एतानि पदानि लङ्घयति तर्हि अन्तर्निहितः जङ्गमः शीघ्रमेव नूतनस्य रङ्गस्य बुदबुदाति, विच्छेदनं च करिष्यति ।
प्रश्नः- जस्ती इस्पातस्य उपरि 'श्वेतजङ्गम' किम्?
अ: श्वेतजङ्गमः चूर्णरूपेण श्वेतस्य सङ्ग्रहः भवति, यः रासायनिकरूपेण जस्ता हाइड्रोक्साइड् इति प्रसिद्धः अस्ति । नवजस्तीकृतपदार्थाः पर्याप्तं परिवेशकार्बनडाय-आक्साइडं विना आर्द्रतायाः संसर्गस्य सम्मुखीभवन्ति चेत् एतत् भवति । कार्बनडाय-आक्साइड् विना रक्षात्मकं जस्ता कार्बोनेट्-पैटिना निर्मातुं न शक्नोति । निकटतया समायोजितानां भागानां वा कुण्डलानां वा अनुचितभण्डारणस्य समये एषः विषयः बहुधा भवति यत्र जलं फसति ।
