स्टेनलेस स्टीलस्य मुख्याः चत्वारः प्रकाराः सन्ति । एते आस्टेनिटिकः, फेरिटिकः, मार्टेन्सिटिकः, डुप्लेक्सः च सन्ति । औस्टेनिटिक
स्टेनलेस स्टील इत्यस्य प्रकारः सर्वाधिकं प्रचलितः अस्ति । अधिकांशेषु उत्पादेषु अस्य उपयोगः भवति । सर्वेषां प्रायः ७०% भागः अयं भवति
स्टेनलेस स्टीलम् । जगति निर्मितं अत्र त्वरितम् अवलोकनम् अस्ति :
स्टेनलेस स्टील का प्रकार |
वैश्विक उत्पादन प्रतिशत |
औस्टेनिटिक |
७०% २. |
३०४, ३१६ ग्रेड् इत्येतयोः बहु उपयोगः भवति । ३०४ ग्रेडः पाकशालायाः उपकरणेषु भवनस्य भागेषु च दृश्यते । ३१६ ग्रेडः नौकानां चिकित्सासाधनानाञ्च कृते उत्तमः अस्ति । समीचीनप्रकारस्य ग्रेडस्य च चयनं महत्त्वपूर्णम् अस्ति। एतत् भवतः परियोजनायाः कृते उत्तमं परिणामं प्राप्तुं साहाय्यं करोति। अस्माकं कम्पनी वदति यत् भवन्तः सर्वदा भवतः आवश्यकतानुसारं सामग्रीं चिन्वन्तु।
की टेकअवे
स्टेनलेस स्टील मुख्यतया चतुर्णां प्रकारेषु भवति । एते आस्टेनिटिकः, फेरिटिकः, मार्टेन्सिटिकः, डुप्लेक्सः च सन्ति । प्रत्येकं प्रकारस्य विशेषविशेषताः सन्ति । एतानि विशेषतानि विभिन्नेषु कार्येषु सहायकानि भवन्ति ।
ऑस्टेनिटिक स्टेनलेस स्टीलः सर्वाधिकं प्रयुक्तः प्रकारः अस्ति । निर्मितस्य सर्वस्य स्टेनलेस स्टीलस्य प्रायः ७०% भागः अयं भवति । पाकशालासाधनानाम् कृते इदं सम्यक् कार्यं करोति । रसायनकार्यस्य कृते अपि उत्तमम् अस्ति । यतो हि तस्य सहजतया जङ्गमः न भवति ।
स्टेनलेस स्टीलस्य समीचीनश्रेणीं चिन्वितुं महत्त्वपूर्णम् अस्ति। यथा पाकशालायाः कृते ३०४ इत्यस्य उपयोगं कुर्वन्तु । समुद्रस्य समीपे स्थितानां वस्तूनाम् कृते ३१६ इत्यस्य उपयोगं कुर्वन्तु । एतेन भवतः परियोजना दीर्घकालं यावत् स्थास्यति, उत्तमं कार्यं च भवति ।
फेरिटिक स्टेनलेस स्टीलस्य मूल्यं न्यूनं भवति । चुम्बकीयमपि भवति । अनेन कारस्य भागानां, गृहयन्त्राणां च कृते उत्तमं भवति । मार्टेन्सिटिक स्टेनलेस स्टील अतीव दृढं कठिनं च भवति । उपकरणानि, कटकानि च निर्मातुं महत् अस्ति ।
डुप्लेक्स स्टेनलेस स्टील इत्यनेन ऑस्टेनाइट् तथा फेरिटिक प्रकारस्य उत्तमभागाः मिश्रिताः भवन्ति । अतीव बलवान्, सुलभतया जङ्गमं न करोति । अनेन समुद्रसदृशानां कठिनस्थानानां कृते उत्तमं भवति ।
स्टेनलेस स्टील इति किम् ?
परिभाषा
स्टेनलेस स्टील इत्यस्य दर्शनं सुलभम् अस्ति । भवन्तः तत् कलशेषु, यानेषु, सेतुषु च पश्यन्ति। स्टेनलेस स्टील धातुमिश्रणम् अस्ति । न जङ्गमं न च सहजतया कलङ्कयति। अस्य लोहादितत्त्वानि सन्ति । अनेन दृढं लसत् च भवति । जनाः स्टेनलेस स्टीलस्य उपयोगं कुर्वन्ति यतः एतत् जंगविरुद्धं युद्धं करोति । कठिनस्थानेषु दीर्घकालं यावत् तिष्ठति ।
मिश्र धातु तत्व
स्टेनलेस स्टील इत्यस्य मिश्रणस्य कारणेन विशेषः अस्ति । भवन्तः लोहं निर्मातुं तत्त्वानि योजयन्ति। प्रत्येकं तत्त्वं कथं कार्यं करोति इति परिवर्तयति । अत्र स्टेनलेस स्टील इत्यस्मिन् मुख्याः मिश्रधातुतत्त्वानि सन्ति ।
क्रोमियम (Cr): भवतः न्यूनातिन्यूनं १०.५% क्रोमियमस्य आवश्यकता भवति । जङ्गमं निवारयति इति कृशं स्तरं करोति ।
निकेल (Ni): भवन्तः प्रायः ८-१०% निकेलं पश्यन्ति । इदं स्टेनलेस स्टीलस्य कठिनं भवितुं, मोचने च सहायकं भवति ।
मोलिब्डेनम (Mo): मोलिब्डेनमः स्टेनलेस स्टीलस्य लवणस्य रसायनानां च क्षतिं प्रतिरोधयितुं साहाय्यं करोति ।
कार्बन (C): कार्बनेन स्टेनलेस स्टीलः कठिनः, दृढः च भवति । अत्यधिकं कार्बनं जङ्गमस्य विरुद्धं कियत् सम्यक् युद्धं करोति इति न्यूनीकर्तुं शक्नोति ।
नाइट्रोजन (N): नाइट्रोजनः स्टेनलेस स्टीलं दृढं करोति तथा च पिटिंग् स्थगयितुं साहाय्यं करोति ।
मङ्गनीज (Mn): मङ्गनीजः स्टेनलेस स्टीलस्य आकारं स्थापयितुं नाइट्रोजनेन सह मिश्रणं च कर्तुं साहाय्यं करोति ।
ताम्रं (Cu): ताम्रं स्टेनलेस स्टीलस्य केषाञ्चन अम्लानां प्रतिरोधाय सहायकं भवति ।
टङ्गस्टन (W): टङ्गस्टन् स्टेनलेस स्टीलस्य पिटिंग् प्रतिरोधयितुं साहाय्यं करोति ।
जिरकोनियम (Zr): जिरकोनियमः शीतस्थानेषु स्टेनलेस स्टीलं अधिकं दृढं करोति ।
सीरियम (Ce): सेरियमः स्टेनलेस स्टीलस्य तापने आक्सीकरणस्य प्रतिरोधं कर्तुं साहाय्यं करोति ।
युक्तिः : स्टेनलेस स्टीलस्य मिश्रणं तस्य ग्रेड्, प्रकारेण च परिवर्तते । सामग्रीं चिन्वितुं पूर्वं सर्वदा तत्त्वानि परीक्ष्यताम् ।
प्रकाराः ग्रेड्स् च किमर्थं महत्त्वपूर्णाः सन्ति
भवन्तः स्वकार्यस्य कृते योग्यं स्टेनलेस स्टीलं अवश्यं चिन्वन्तु। प्रकारः ग्रेडः च परिवर्तयति यत् एतत् कियत् सुष्ठु कार्यं करोति। भवन्तः जङ्गमप्रतिरोधस्य, बलस्य, आकारस्य च भिन्नस्तरं प्राप्नुवन्ति । केचन ग्रेड्स् लवणजलस्य उत्तमं कार्यं कुर्वन्ति । अन्ये तापं वा प्रबलं रसायनं वा सम्पादयन्ति । भवन्तः कुत्र स्टेनलेस स्टीलस्य उपयोगं करिष्यन्ति इति चिन्तयन्तु। समुद्रीयस्थानेषु उच्चजंगप्रतिरोधस्य आवश्यकता भवति । प्रत्येकं ग्रेडं प्रत्येकं कार्ये न उपयुज्यते। मिश्रणं ग्रेडं च स्वस्य आवश्यकतानुसारं मेलनं कुर्वन्तु। एतेन भवन्तः कष्टं परिहरन्ति, उत्तमं परिणामं च प्राप्नुवन्ति ।
नोटः- समीचीनश्रेणीं चित्वा भवतः उत्पादः दीर्घकालं यावत् स्थास्यति, उत्तमं कार्यं च करोति। भवन्तः धनस्य रक्षणं कुर्वन्ति, सम्यक् चयनं कृत्वा वस्तूनि समाधातुं परिहरन्ति च।
स्टेनलेस स्टील के प्रकार
प्रतिदिनं भवन्तः अनेकविधं स्टेनलेस स्टीलं पश्यन्ति। प्रत्येकस्य प्रकारस्य स्वकीयाः विशेषाः सन्ति । उत्तमं चिन्वितुं भवद्भिः एतानि विशेषतानि ज्ञातव्यानि । मुख्यतया चत्वारः प्रकाराः सन्ति । ते ऑस्टेनिटिक, फेरिटिक, मार्टेन्सिटिक, डुप्लेक्स च सन्ति । ऑस्टेनिटिक स्टेनलेस इस्पाताः सर्वाधिकं प्रचलिताः प्रकाराः सन्ति । ते निर्मितस्य सर्वस्य स्टेनलेस स्टीलस्य प्रायः ७०% भागं भवन्ति । भवन्तः तान् बहुषु उत्पादेषु प्राप्नुवन्ति यतोहि ते दृढाः सन्ति, सहजतया जङ्गमं न प्राप्नुवन्ति।
अत्र चतुर्णां प्रकाराणां शीघ्रं अवलोकनं भवति ।
प्रकारः |
रचना |
संरचना |
कठोरीकरण विधि |
औस्टेनिटिक |
लोहं, कार्बनं, क्रोमियमं, न्यूनातिन्यूनं ८% निकेलम् |
मुखकेन्द्रित घन (FCC) २. |
शीतकार्यं केवलं |
मार्टेनसिटिक |
१२–१८% क्रोमियम, ०.१–१.२% कार्बन |
शरीरकेन्द्रित चतुर्भुज (BCT) २. |
ताप उपचार संभव |
फेरिटिक |
लोह, कार्बन, क्रोमियम (सामान्यतः १०.५-३०%) २. |
शरीरकेन्द्रित घन (BCC) २. |
न कठोरः |
द्वैधः |
१९–३२% क्रोमियमः, ५% पर्यन्तं मोलिब्डेनमः, निकेलः न्यूनः |
FCC तथा BCC इत्येतयोः संकरः |
न निर्दिष्टम् |
युक्तिः : प्रत्येकं प्रकारः किमर्थेन निर्मितः कथं निर्मितः इति तुलनां कर्तुं एतस्य सारणीयाः उपयोगं कुर्वन्तु । एतेन भवतः परियोजनायाः कृते योग्यं स्टेनलेस इस्पातं चिन्वितुं साहाय्यं भवति ।
ऑस्टेनाइट स्टेनलेस स्टील
ऑस्टेनिटिक स्टेनलेस स्टील्स् तदा उत्तमाः भवन्ति यदा भवतः धातुः आवश्यकः भवति यस्याः जंगं न भवति तथा च आकारः सुलभः भवति । एतेषु इस्पातेषु लोहं, कार्बनं, क्रोमियमं, न्यूनातिन्यूनं ८% निकेलं च भवति । निकेलः तान् कठोरं, मोचनीयं च करोति । भवन्तः तान् तापेन कठिनतरं कर्तुं न शक्नुवन्ति। धातुं मोचयित्वा वा लुठयित्वा वा केवलं कठिनतरं कर्तुं शक्नुथ ।
ऑस्टेनिटिक स्टेनलेस स्टील चुम्बकेषु न लप्यते । पाकशालायाः कलशेषु, खाद्ययन्त्रेषु, रसायनसंस्थानेषु च भवन्तः तत् पश्यन्ति । यत्र जलं रसायनानि वा सन्ति तत्र सम्यक् कार्यं करोति । भवन्तः तस्य वेल्डिंग्, आकारं च सुलभतया कर्तुं शक्नुवन्ति। ३०४, ३१६ इत्यादीनि ग्रेड् अनेकेषु विषयेषु उपयुज्यन्ते ।
अत्र महत्त्वपूर्णतथ्यानि सहितं सारणी अस्ति : १.
सम्पत्तिः |
ऑस्टेनाइट स्टेनलेस स्टील |
जंग प्रतिरोध |
सर्वोत्कृष्ट |
नमनीयता |
उच्चैः |
वेल्डेबिलिटी |
सर्वोत्कृष्ट |
चुम्बकीय प्रतिक्रिया |
अचुम्बकीय |
कठोरीकरणम् |
न तापेन कठोरः |
रूपक्षमता |
सर्वोत्कृष्ट |
बलः |
सन्तुलित |
भवन्तः ऑस्टेनिटिक स्टेनलेस स्टील इत्यस्य प्रयोगं पश्यन्ति:
सामान्यप्रयोगाः |
पाकपात्रम् |
अन्न-पेय-उपकरणम् |
प्रसंस्करण उपकरण |
वाहन उद्योग |
रासायनिक प्रसंस्करण |
पल्प एवं पेपर उद्योग |
नोटः- यदि भवान् धातुः इच्छति यस्य आकारः जंगं न भवति तथा च आकारं दातुं सुलभं भवति तर्हि ऑस्टेनाइटिकं स्टेनलेस स्टीलं चिनुत।
फेरिटिक स्टेनलेस स्टील
यदि भवान् जंगप्रतिरोधकं धातुं इच्छति, तस्य मूल्यं न्यूनं च इच्छति तर्हि फेरिटिक स्टेनलेस स्टील उत्तमम् अस्ति। अस्मिन् प्रकारे लोहं, कार्बनं, क्रोमियमं च प्रायः १०.५% तः ३०% पर्यन्तं भवति । अस्य बहु निकेलः नास्ति । फेरिटिक स्टेनलेस स्टीलस्य शरीरकेन्द्रितं घनसंरचना भवति । भवन्तः तापेन कठिनतरं कर्तुं न शक्नुवन्ति।
फेरिटिक स्टेनलेस स्टील चुम्बकेषु लसति । भवन्तः तत् कारभागेषु, निष्कासनपाइपेषु, गृहयन्त्रेषु च पश्यन्ति । न्यूनतनावयुक्तेषु स्थानेषु शीतलतापमानं च सम्यक् कार्यं करोति । भवन्तः तत् वेल्डिंग् कर्तुं शक्नुवन्ति, परन्तु इदं ऑस्टेनाइट् इस्पात इव सुलभं नास्ति ।
अत्र महत्त्वपूर्णतथ्यानि सहितं सारणी अस्ति : १.
सम्पत्तिः |
फेरिटिक स्टेनलेस स्टील |
जंग प्रतिरोध |
सन्तुलित |
नमनीयता |
शोभन |
वेल्डेबिलिटी |
सन्तुलित |
चुम्बकीय प्रतिक्रिया |
सदा चुम्बकीय |
कठोरीकरणम् |
न कठोरः |
रूपक्षमता |
शोभन |
बलः |
सन्तुलित |
भवन्तः पश्यन्ति यत् फेरिटिक स्टेनलेस स्टील इत्यस्य उपयोगः भवति:
सामान्यप्रयोगाः |
निष्कासन प्रणाली |
पेट्रोरासायनिक घटक |
मोटर वाहन ट्रिम |
तापविनिमयकाः |
भट्टयः |
उपकरणम् |
खाद्यसाधनम् |
युक्तिः : कारस्य भागानां गृहयन्त्राणां च कृते फेरिटिक स्टेनलेस स्टीलस्य उपयोगं कुर्वन्तु येषां अत्यन्तं दृढतायाः आवश्यकता नास्ति।
मार्टेनसिटिक स्टेनलेस स्टील
यदा भवतः अतीव दृढं कठिनं च धातुः आवश्यकः भवति तदा मार्टेन्सिटिक स्टेनलेस स्टीलः उत्तमः भवति । अस्मिन् प्रकारे अन्यप्रकारस्य अपेक्षया १२–१८% क्रोमियमः, कार्बनः च अधिकः भवति । भवन्तः तापेन कठिनतरं कर्तुं शक्नुवन्ति। मार्टेन्सिटिक स्टेनलेस स्टीलस्य शरीरकेन्द्रितं चतुर्भुजसंरचना भवति ।
मार्टेन्सिटिक स्टेनलेस स्टील चुम्बकेषु लसति । छूरेषु, कैंचीषु, चिकित्सासाधनेषु च पश्यसि । जङ्गमम् अन्यप्रकारं च न प्रतिरोधयति । भवद्भिः जलात् रसायनेभ्यः च दूरं स्थापयितुं आवश्यकम्।
अत्र महत्त्वपूर्णतथ्यानि सहितं सारणी अस्ति : १.
सम्पत्तिः |
मार्टेनसिटिक स्टेनलेस स्टील |
जंग प्रतिरोध |
ऑस्टेनिटिक इत्यस्मात् न्यूनम् |
नमनीयता |
ऑस्टेनिटिक इत्यस्मात् न्यूनम् |
वेल्डेबिलिटी |
कठिनम् |
चुम्बकीय प्रतिक्रिया |
चुम्बकीय |
कठोरीकरणम् |
कठोरतायां तापचिकित्सायोग्यम् |
रूपक्षमता |
सन्तुलित |
बलः |
उच्चैः |
भवन्तः मार्टेन्सिटिक स्टेनलेस स्टील इत्यस्य उपयोगं पश्यन्ति:
सामान्यप्रयोगाः |
कटलरी |
शल्यक्रिया तथा दन्तचिकित्सा उपकरण |
वसन्ताः |
साम्यवादिपक्षाः |
औद्योगिक ब्लेड |
एयरोस्पेस घटक |
सामान्य अभियांत्रिकी घटक |
नोटः- तीक्ष्णं दृढं च भवितुम् आवश्यकं साधनं, ब्लेडं च कृते मार्टेन्सिटिक स्टेनलेस स्टीलं चिनुत।
डुप्लेक्स स्टेनलेस स्टील
द्वैध-स्टेनलेस-स्टीलः तदा उत्तमः भवति यदा भवन्तः दृढं धातुः आवश्यकं भवति, यस्याः सहजं जङ्गमं न भवति । अस्मिन् प्रकारे ऑस्टेनाइट्-इस्पातस्य अपेक्षया १९–३२% क्रोमियमः, ५% पर्यन्तं मोलिब्डेनमः, न्यूनः निकेलः च भवति । द्वैध-स्टेनलेस-इस्पातस्य द्वयोः संरचनायोः मिश्रणं भवति । अनेन कठिनं दृढं च भवति ।
द्वैध-स्टेनलेस-इस्पातः अन्यप्रकारस्य इव चुम्बकेषु न लप्यते । लवणजलयुक्तेषु स्थानेषु नावजलवनस्पतिवत् पश्यसि । दबावटङ्केषु, तापविनिमयकेषु च इदं सम्यक् कार्यं करोति । भवन्तः तस्य वेल्डिंगं कर्तुं शक्नुवन्ति, तत् च सुलभतया न स्फुटति ।
अत्र महत्त्वपूर्णतथ्यानि सहितं सारणी अस्ति : १.
सम्पत्तिः |
डुप्लेक्स स्टेनलेस स्टील |
जंग प्रतिरोध |
फेरिटिकस्य मार्टेन्सिटिकस्य च अपेक्षया श्रेष्ठम् |
नमनीयता |
सन्तुलित |
वेल्डेबिलिटी |
शोभन |
चुम्बकीय प्रतिक्रिया |
भिद्यते (सामान्यतया अचुम्बकीयम्) २. |
कठोरीकरणम् |
न प्रयोज्यम् |
रूपक्षमता |
शोभन |
बलः |
उच्चैः |
भवन्तः द्वयात्मकं स्टेनलेस स्टीलं पश्यन्ति यत् अस्य कृते उपयुज्यते:
सामान्यप्रयोगाः |
दबावपात्रम् |
तापविनिमयकाः |
विलवणीकरण-संयंत्रम् |
समुद्रीयस्य लवणजलस्य च अनुप्रयोगाः |
संरचना |
कागज उत्पादन |
युक्तिः - जहाजेषु वा रसायनसंस्थानेषु इत्यादिषु स्थानेषु कठिनकार्यस्य कृते डुप्लेक्स स्टेनलेस स्टीलस्य उपयोगं कुर्वन्तु।
स्टेनलेस स्टीलस्य विभिन्नप्रकारस्य तुलना
एकं चयनं कर्तुं पूर्वं सर्वान् प्रकारान् अवलोकितव्यम् । प्रत्येकं प्रकारस्य शुभाशुभबिन्दवः सन्ति । ऑस्टेनिटिक स्टेनलेस स्टील सर्वाधिकं प्रचलितं यतः तस्य जङ्गमं न भवति, तस्य आकारः सुलभः च भवति । फेरिटिक स्टेनलेस स्टीलस्य मूल्यं न्यूनं भवति, कारस्य भागानां कृते च उत्तमम् अस्ति । उपकरणानां, कटकानां च कृते मार्टेन्सिटिक स्टेनलेस स्टील सर्वोत्तमम् अस्ति । डुप्लेक्स स्टेनलेस स्टील दृढं भवति, जङ्गमं न करोति, अतः कठिनकार्यस्य कृते उत्तमम् अस्ति ।
अत्र भवतः तुलनायां सहायकं सारणी अस्ति ।
प्रकारः |
जंग प्रतिरोध |
बलः |
चुम्बकीय |
सामान्यप्रयोगाः |
औस्टेनिटिक |
सर्वोत्कृष्ट |
सन्तुलित |
नहि |
पाकशाला, रसायन संयंत्र |
फेरिटिक |
सन्तुलित |
सन्तुलित |
आम् |
कारस्य भागाः, उपकरणानि |
मार्टेनसिटिक |
अवच |
उच्चैः |
आम् |
छूराणि, चिकित्सासाधनम् |
द्वैधः |
उच्चैः |
उच्चैः |
भिद्यते |
समुद्री, निर्माण, दबावपात्र |
नोटः- स्टेनलेस स्टीलस्य प्रकारं सर्वदा स्वस्य परियोजनायाः सह मेलनं कुर्वन्तु। एतेन भवन्तः उत्तमं परिणामं प्राप्नुवन्ति, समस्याः च परिहरन्ति ।
स्टेनलेस स्टील के सामान्य ग्रेड
स्टेनलेस स्टीलस्य अनेकाः ग्रेडाः सन्ति । प्रत्येकं ग्रेडस्य स्वकीयः तत्त्वमिश्रणं भवति । भिन्न-भिन्न-कार्यस्य कृते भिन्न-भिन्न-श्रेणी-प्रयोगः भवति । पाकशालायाः कृते केचन ग्रेड्स् श्रेष्ठाः सन्ति। अन्ये नौकानां कारखानानां वा कृते श्रेष्ठाः सन्ति । योग्यं चिन्वितुं भवन्तः मुख्यश्रेणीः ज्ञातव्याः।
ऑस्टेनिटिक ग्रेड्स (३०४, ३१६, ३०१, ३०२, ३०३, ३०९, ३२१) २.
ऑस्टेनिटिक स्टेनलेस स्टीलः सर्वाधिकं प्रयुक्तः प्रकारः अस्ति । भवन्तः तत् कलशेषु, पाकसामग्रीषु, चिकित्सासाधनेषु च पश्यन्ति। अस्मिन् प्रकारे क्रोमियमः, निकेलः च बहु भवति । बलवन्तं न च सहजतया जङ्गमं करोति । भवन्तः समस्यां विना तस्य आकारं कृत्वा वेल्ड् कर्तुं शक्नुवन्ति।
अत्र सर्वाधिकं सामान्याः ऑस्टेनाइट्-श्रेणयः सन्ति- १.
304: भवन्तः प्रायः सर्वत्र एतत् ग्रेडं प्राप्नुवन्ति। अस्मिन् १८–२०% क्रोमियमः, ८–१०.५% निकेलः च भवति । बलवन्तं जङ्गमं प्रतिरोधयति च । भवन्तः अन्नप्रक्रियाकरणेषु, पाकशालायाः कलशेषु, रसायनपात्रेषु च पश्यन्ति ।
316: अस्मिन् ग्रेडे अधिकं निकेलं, २–३% मोलिब्डेनम च भवति । इदं ३०४ इत्यस्मात् अधिकं लवणं रसायनं च युद्धं करोति।भवन्तः नौकानां, चिकित्सायन्त्राणां, औषधसाधनानाञ्च कृते एतस्य उपयोगं कुर्वन्ति ।
३०१, ३०२, ३०३ : एतेषु ग्रेडेषु निकेल-क्रोमियमयोः लघुपरिवर्तनं भवति । भवन्तः तान् वसन्तानाम्, बन्धकानां, नमनीयानां भागानां च कृते उपयुञ्जते ।
३०९, ३२१ : एते ग्रेड्स् उच्चतापं सम्भालितुं शक्नुवन्ति । भवन्तः तान् अण्डेषु, भट्टीषु, निष्कासनप्रणालीषु च उपयुञ्जते ।
युक्तिः - लवणयुक्तेषु अथवा रसायनयुक्तेषु स्थानेषु ३१६ चिनुत। अधिकांशस्य पाकशालायाः भोजनस्य च कार्याणां कृते ३०४ इत्यस्य उपयोगं कुर्वन्तु ।
अत्र सर्वाधिकं प्रयुक्तानि ऑस्टेनाइट् ग्रेड्स् तेषां उपयोगाः च सन्ति ।
वर्ग |
वर्णनम् |
विशिष्ट अनुप्रयोग |
304 |
जङ्गमस्य प्रतिरोधे महान् |
खाद्यप्रसंस्करणं, पाकशालायाः उपकरणानि, रासायनिकपात्राणि च |
316 |
क्लोराइड् विरुद्धं श्रेष्ठम् |
समुद्रीयप्रयोगाः, औषधसाधनं, चिकित्सायन्त्राणि च |
आस्टेनिटिक स्टेनलेस स्टील बहुषु स्थानेषु दृश्यते । खाद्यकारखानेषु, चिकित्सालये, रसायनसंस्थानेषु च भवन्तः तत् पश्यन्ति। कार-भवनेषु अपि अस्य उपयोगः भवति ।
अत्र ३०४ तथा ३१६ इत्येतयोः रासायनिकसंरचनायाः उपयोगस्य च तुलनां कृत्वा सारणी अस्ति ।
वर्ग |
रचना मुख्यविषय |
प्रमुख गुण |
अनुप्रयोगाः |
304 |
क्र: १८–२०%, नि: ८–१०.५% २. |
बलवान्, जङ्गमस्य प्रतिरोधं करोति |
सिंक, पाकसामग्री, चिकित्सासाधनम् |
316 |
क्र: 16–18%, नि: 10–14%, मो: 2–3% |
क्लोराइड् विरुद्धं श्रेष्ठम् |
समुद्री भाग, खाद्य प्रसंस्करण |
नोटः- प्रत्येकस्मिन् ग्रेड् मध्ये कियत् क्रोमियमः अस्ति इति चार्ट् दर्शयति । क्रोमियमः स्टेनलेस स्टीलस्य जंगप्रतिरोधाय सहायकः भवति ।
फेरिटिक ग्रेड्स (४०९, ४३०, ४४६) २.
फेरिटिक-स्टेनलेस-इस्पातेषु निकेलं न्यूनं भवति । तेषां मूल्यं न्यूनं किन्तु तदपि जङ्गमस्य प्रतिरोधं कुर्वन्ति। भवन्तः कारभागेषु, पाकशालायाः पृष्ठस्पलैशेषु, गृहोपकरणेषु च फेरिटिक-स्टेनलेस-स्टील्स् पश्यन्ति । एते ग्रेड्स् चुम्बकीयाः सन्ति । भवन्तः तान् तापेन कठिनतरं कर्तुं न शक्नुवन्ति।
अत्र मुख्याः फेरिटिकश्रेणयः सन्ति : १.
409: भवन्तः एतत् ग्रेड् कारस्य निष्कासनप्रणालीनां कृते उपयुञ्जते। अस्मिन् १०.५–११.७५% क्रोमियमः भवति । इदं तापं, आक्सीकरणं च प्रतिरोधयति ।
430: अस्मिन् ग्रेडे १६–१८% क्रोमियमः भवति । पाकशालायाः पात्रेषु, कार-छटासु, गृह-उपकरणेषु च भवन्तः तत् प्राप्नुवन्ति । इदं चुम्बकीयं भवति, जङ्गमस्य सम्यक् प्रतिरोधं करोति च ।
446: एषः ग्रेडः उच्चतापं सम्भालितुं शक्नोति। भवन्तः भट्टीषु, तापकेषु च तस्य उपयोगं कुर्वन्ति।
युक्तिः : येषु कार्येषु उत्तमं जंगप्रतिरोधस्य आवश्यकता भवति परन्तु उच्चबलस्य आवश्यकता नास्ति तदर्थं फेरिटिक स्टेनलेस स्टीलस्य उपयोगं कुर्वन्तु।
अत्र सर्वाधिकं सामान्यं फेरिटिकश्रेणीः तेषां उपयोगाः च सन्ति ।
वर्ग |
वर्णनम् |
विशिष्ट अनुप्रयोग |
409 |
आक्सीकरणस्य प्रतिरोधे उत्तमः |
कार-निष्कासन-प्रणाल्याः |
430 |
सस्ता, सभ्य स्थायित्व |
पाकशालायाः बैकस्प्लेशः, गृहोपकरणं, कारस्य ट्रिम्स् च |
गृहेषु, कारमध्ये च फेरिटिक-स्टेनलेस-स्टील्स् दृश्यन्ते । भवन्तः तान् ट्रिम-एग्जॉस्ट्-पाइप्-मध्ये, पाकशाला-उपकरणेषु च पश्यन्ति ।
अत्र ४०९ तथा ४३० इत्येतयोः रासायनिकसंरचनायाः उपयोगस्य च तुलनां कृत्वा सारणी अस्ति ।
वर्ग |
रचना मुख्यविषय |
प्रमुख गुण |
अनुप्रयोगाः |
409 |
क्र: १०.५–११.७५% २. |
आक्सीकरणस्य प्रतिरोधे उत्तमः |
कार-निष्कासन-प्रणाल्याः |
430 |
क्र: १६–१८% २. |
जङ्गमस्य प्रतिरोधे उत्तमः, चुम्बकीयः |
पाकशालायाः पात्राणि, कारस्य छटा |
नोटः- फेरिटिक-स्टेनलेस-इस्पाताः चुम्बकीयाः भवन्ति । भवन्तः तान् चुम्बकेन परीक्षितुं शक्नुवन्ति।
मार्टेनसिटिक ग्रेड्स (४१०, ४२०, ४४०) २.
मार्टेन्सिटिक स्टेनलेस स्टील अतीव प्रबलम् अस्ति । भवन्तः तापेन कठिनतरं कर्तुं शक्नुवन्ति। छूरेषु, कैंचीषु, शल्यक्रियासाधनेषु च भवन्तः मार्टेन्सिटिकं स्टेनलेस स्टीलं पश्यन्ति । अस्मिन् प्रकारे अधिकं कार्बनम् अस्ति । अतीव कठिनं तीक्ष्णं च भवितुम् अर्हति ।
अत्र मुख्यानि मार्टेन्सिटिकश्रेणयः सन्ति : १.
410: अस्मिन् ग्रेडे ११.५–१३.५% क्रोमियमः भवति । भवन्तः तस्य उपयोगं कटलरी, शल्ययन्त्राणां, कपाटानां च कृते कुर्वन्ति । अतिरिक्तबलाय कठिनतरं कर्तुं शक्यते।
420: अस्मिन् ग्रेडे १२–१४% क्रोमियमः भवति । भवन्तः छूराणां कैंचीनां च कृते तस्य उपयोगं कुर्वन्ति। अतीव कठिनं भवति, तीक्ष्णधारं च धारयति ।
440: अस्मिन् ग्रेडे कार्बनम् अपि अधिकं भवति। अतिरिक्तकठिनत्वस्य आवश्यकतां विद्यमानानाम् कटकानां कृते भवन्तः तस्य उपयोगं कुर्वन्ति ।
युक्तिः : येषां औजाराणां कटकानां च कृते मार्टेन्सिटिक स्टेनलेस स्टीलं चिनुत येषां दृढं तीक्ष्णं च भवितुम् आवश्यकम्।
अत्र सर्वाधिकसामान्यमार्टेन्सिटिकश्रेणीभिः तेषां उपयोगैः च सह सारणी अस्ति ।
वर्ग |
वर्णनम् |
विशिष्ट अनुप्रयोग |
410 |
कठोरः भवितुम् अर्हति, मध्यमः जंगप्रतिरोधः |
कटलरी, शल्यक्रियायन्त्राणि |
420 |
अतीव कठिनः, मध्यमः जंगप्रतिरोधः |
कटलरी, शल्यक्रियायन्त्राणि |
पाकशालासु, चिकित्सालयेषु, कारखानेषु च मार्टेन्सिटिक-स्टेनलेस-स्टील्स् दृश्यन्ते । छूरीकैंचीषु वसन्तेषु च तान् पश्यसि ।
अत्र ४१० तथा ४२० इत्येतयोः रासायनिकसंरचनायाः उपयोगस्य च तुलनां कृत्वा सारणी अस्ति ।
वर्ग |
रचना मुख्यविषय |
प्रमुख गुण |
अनुप्रयोगाः |
410 |
क्र: ११.५–१३.५% २. |
कठोरः भवितुम् अर्हति, मध्यमः जंगप्रतिरोधः |
कटलरी, शल्यक्रियायन्त्राणि |
420 |
क्र: १२–१४% २. |
अतीव कठिनः, मध्यमः जंगप्रतिरोधः |
कटलरी, शल्यक्रियायन्त्राणि |
नोटः- मार्टेन्साइटिकः स्टेनलेस स्टीलः चुम्बकीयः भवति । भवन्तः तापेन अतीव कठिनं कर्तुं शक्नुवन्ति।
द्वैध ग्रेड (२२०५, २५०७) २.
द्वैध-स्टेनलेस-इस्पातस्य द्वौ संरचना एकत्र मिश्रितौ भवतः । ते बलवन्तः, जङ्गमस्य प्रतिरोधं च अतीव सम्यक् कुर्वन्ति । भवन्तः जहाजेषु, रसायनसंस्थानेषु, तैलपट्टिकासु च द्वैध-स्टेनलेस-इस्पातं पश्यन्ति । एतेषु ग्रेडेषु क्रोमियमः, मोलिब्डेनमः च अधिकं भवति । ते पिटिंग्, क्रैकिंग् च युद्धं कुर्वन्ति।
अत्र मुख्यानि द्वैधश्रेणयः सन्ति : १.
2205: अस्मिन् ग्रेडे २२% क्रोमियमः, ५–६% निकेलः, ३% मोलिब्डेनमः च भवति । भवन्तः समुद्रीय-पेट्रोकेमिकल-कार्ययोः कृते तस्य उपयोगं कुर्वन्ति । बलवन्तं जङ्गमं प्रतिरोधयति च ।
2507: अस्मिन् ग्रेडे २५% क्रोमियमः, ७% निकेलः, ४% मोलिब्डेनमः च भवति । भवन्तः तस्य उपयोगं अपतटीयतैलस्य, गैसस्य च कार्याय कुर्वन्ति। कठिनस्थानेषु पिटिंग्, क्रैकिंग् च प्रतिरोधयति ।
युक्तिः - लवणजलस्य अथवा रासायनिकसंयंत्रेषु कार्येषु डुप्लेक्स स्टेनलेस स्टीलस्य उपयोगं कुर्वन्तु।
अत्र २२०५ तथा २५०७ इत्येतयोः रासायनिकसंरचनायाः उपयोगस्य च तुलनां कृत्वा सारणी अस्ति ।
वर्ग |
रचना मुख्यविषय |
प्रमुख गुण |
अनुप्रयोगाः |
2205 |
क्र: २२%, नि: ५–६%, मो: ३% |
अतीव बलवान्, जङ्गमस्य प्रतिरोधे महान् |
समुद्री, पेट्रोकेमिकल उपयोग |
2507 |
क्र: २५%, नि: ७%, मो: ४% |
सुपर स्ट्रॉन्ग्, पिटिंग् प्रतिरोधने महान् |
अपतटीयतैलं गैसं च, रासायनिकटङ्कयः |
यत्र दृढधातुस्य आवश्यकता भवति तत्र द्वैध-स्टेनलेस-इस्पातस्य उपयोगः भवति । भवन्तः तान् जहाजेषु, टङ्केषु, कारखानेषु च प्राप्नुवन्ति।
नोटः- द्वैध-स्टेनलेस-स्टीलः सर्वदा चुम्बकीयः न भवति । लवणं रसायनानि च सन्ति इति स्थानेषु ते सम्यक् कार्यं कुर्वन्ति ।
अन्ये ग्रेड्स्
वर्षा-कठोर-स्टेनलेस-इस्पातस्य विषये भवन्तः श्रोतुं शक्नुवन्ति । अस्मिन् प्रकारे विशेषाणां तापचिकित्सानां उपयोगः भवति । अतीव बलवान् कठिनः च अस्ति । एयरोस्पेस् तथा उच्चप्रौद्योगिकीयुक्तेषु कार्येषु भवन्तः तत् पश्यन्ति।
युक्तिः : स्टेनलेस स्टीलं चिन्वितुं पूर्वं सर्वदा ग्रेडं पश्यन्तु। प्रत्येकं ग्रेड् कतिपयेषु कार्येषु सर्वोत्तमरूपेण कार्यं करोति।
गुण एवं अनुप्रयोग
जंग प्रतिरोध
स्टेनलेस स्टीलः कथं जङ्गमं निवारयति इति ज्ञातुं महत्त्वपूर्णम्। जंगप्रतिरोधः एकं महत् कारणं यत् जनाः स्टेनलेस स्टीलं चिन्वन्ति। स्टेनलेस स्टील इत्यस्मिन् क्रोमियमः उपरि कृशं स्तरं करोति । एषा स्तरः धातुः जङ्गमात्, क्षतितः च सुरक्षितं करोति । केचन ग्रेड् अन्येभ्यः अपेक्षया जङ्गमं श्रेष्ठतया निवारयन्ति। केचन केवलं तेषु स्थानेषु हितकराः सन्ति येषु अतिकठोरता नास्ति ।
अत्र एकं सारणी अस्ति यत् केषाञ्चन सामान्यश्रेणीनां तुलनां करोति ।
स्टेनलेस स्टील ग्रेड |
जंग प्रतिरोध |
मुख्यविशेषताः |
304 |
सन्तुलित |
बहु प्रयुक्तम्, क्लोराइडैः सह महत् न |
316L |
उच्चैः |
मोलिब्डेनम अस्ति, कठिनस्थानानां कृते उत्तमम् |
भवन्तः द्रष्टुं शक्नुवन्ति यत् 316L जङ्गमस्य प्रतिरोधं बहु सम्यक् करोति। ३१६L इत्यस्मिन् मोलिब्डेनमः लवणस्य रसायनानां च विरुद्धं युद्धं कर्तुं साहाय्यं करोति । यदि भवान् अम्लैः वा लवणजलेन वा कार्यं करोति तर्हि ३१६L चिनुत । कठिनकार्यस्य कृते भवतः उत्तमः जंगप्रतिरोधः आवश्यकः । ३०४ पाकशालायाः कृते सुष्ठु अस्ति, परन्तु कठिनस्थानानां कृते लेपितानां ३१६ अथवा उच्चतरश्रेणीनां उपयोगं कुर्वन्तु । ३१६L नौकानां रसायनसंस्थानां च कृते महान् अस्ति यतः एतत् जङ्गमस्य प्रतिरोधं बहु सम्यक् करोति ।
युक्तिः : भवन्तः तस्य चयनात् पूर्वं सर्वदा पश्यन्तु यत् स्टेनलेस स्टीलः जङ्गमस्य प्रतिरोधं कियत् सम्यक् करोति।
३१६L स्टेनलेस स्टीलः हाइड्रोक्लोरिक-सल्फ्यूरिक-अम्लयोः अतीव उत्तमं कार्यं करोति ।
३१६L इत्यस्मिन् मोलिब्डेनमः लवणयुक्तेषु स्थानेषु जङ्गमस्य प्रतिरोधं कर्तुं साहाय्यं करोति ।
कठिनकार्यस्य कृते ३०४ इत्यस्य स्थाने ३१६ अथवा उच्चतरश्रेणीनां उपयोगं कुर्वन्तु ।
बलं कठोरता च
भवन्तः इच्छन्ति यत् स्टेनलेस स्टीलः बहुषु कार्येषु दृढं कठिनं च भवतु। धातुभङ्गाय कियत् बलं आवश्यकं इति तन्यबलं वदति । कठोरता दर्शयति यत् एतत् कियत् सम्यक् खरचनानि, कूपं च प्रति तिष्ठति। प्रत्येकं ग्रेडस्य स्वकीयं बलं कठोरता च भवति ।
अत्र एकं सारणी अस्ति यत् बलस्य कठोरतायाश्च तुलनां करोति ।
वर्ग |
प्रकारः |
बलः |
कठोरता |
अनुप्रयोगाः |
409 |
फेरिटिक |
सन्तुलित |
सन्तुलित |
सामान्यप्रयोगाः, आक्सीकरणं स्थगयति |
430 |
फेरिटिक |
अवच |
सन्तुलित |
नाइट्रिक अम्लं सम्पादयति, अनेके उपयोगाः |
440 |
मार्टेनसिटिक |
उच्चैः |
उच्चैः |
छूराणि, धारणं प्रतिरोधयति |
410 |
मार्टेनसिटिक |
उच्चैः |
सन्तुलित |
कपाटाः, पम्पाः, ताप-उपचारिताः कार्याः |
420 |
मार्टेनसिटिक |
उच्चैः |
सन्तुलित |
बलवान्, प्रभावं प्रतिरोधयति |
द्वैधः |
द्वैधः |
फेरिटिक-ऑस्टेनाइट्-इत्येतयोः अपेक्षया उच्चतरम् |
सन्तुलित |
जलस्य अधः तैलं कार्यं करोति, जङ्गमस्य प्रतिरोधं करोति |
४४०, ४२० इत्यादयः मार्टेन्सिटिक-श्रेणयः अतीव प्रबलाः कठिनाः च भवन्ति । भवन्तः तान् छूराणां साधनानां च कृते उपयुञ्जते। डुप्लेक्स स्टेनलेस स्टील दृढं भवति, जङ्गमस्य प्रतिरोधं च अतीव सम्यक् करोति । अधिकांशकार्यस्य कृते फेरिटिकश्रेणयः पर्याप्तं प्रबलाः भवन्ति । भवतः बलस्य कठोरतायाश्च आवश्यकतायाः अनुरूपं ग्रेडं चिनुत।
नोटः- उच्चशक्तिः कठिनकार्य्येषु स्टेनलेस स्टीलस्य दीर्घकालं यावत् स्थातुं साहाय्यं करोति।
चुम्बकीय गुण
भवन्तः चिन्तयन्ति यत् स्टेनलेस स्टीलः चुम्बकेषु लसति वा इति। उत्तरं प्रकारस्य, ग्रेडस्य च उपरि निर्भरं भवति । फेरिटिक्, मार्टेन्सिटिक् च स्टेनलेस स्टील् चुम्बकीयम् अस्ति । द्वैधः स्टेनलेस स्टीलः प्रायः चुम्बकीयः भवति यतः तस्मिन् फेराइट् भवति । ऑस्टेनिटिक-स्टेनलेस-इस्पातः प्रायः चुम्बकीयः न भवति, परन्तु तापनानन्तरं किञ्चित् चुम्बकीयः भवितुम् अर्हति ।
अत्र के प्रकाराः चुम्बकीयाः सन्ति इति सूची अस्ति ।
४०९, ४३० इत्यादीनि फेरिटिक-स्टेनलेस-स्टीलानि चुम्बकीयानि सन्ति ।
४१०, ४२०, ४४० इत्यादीनि मार्टेन्सिटिक-स्टेनलेस-इस्पाताः चुम्बकीयरूपेण भवन्ति ।
द्वैध-स्टेनलेस-इस्पाताः अधिकतया फेराइट्-कारणात् चुम्बकीयरूपेण भवन्ति ।
यदि स्टेनलेस स्टील चुम्बकीयः भवति तर्हि तापनं परिवर्तयितुं शक्नोति । ऑस्टेनाइट् इस्पाताः किञ्चित् चुम्बकीयतां प्राप्तुं शक्नुवन्ति यदि भवान् तान् तापयति वा मोचयति वा। फेरिटिक्, मार्टेन्सिटिक इस्पाताः चुम्बकीयरूपेण तिष्ठन्ति, परन्तु ते कियत् बलवन्तः सन्ति इति परिवर्तनं भवितुम् अर्हति ।
युक्तिः : चुम्बकस्य उपयोगं कृत्वा पश्यन्तु यत् भवतः स्टेनलेस स्टीलः फेरिटिकः अस्ति वा मार्टेन्सिटिकः अस्ति वा।
विशिष्टाः प्रयोगाः
भवन्तः बहुषु स्थानेषु स्टेनलेस इस्पातं पश्यन्ति यतः तस्य जङ्गमं न भवति, दृढं, सुलभं च शोधनं भवति । खाद्यकार्येषु पाकशालायाः उपकरणेषु, उपकरणेषु, खाद्यपुटेषु च भवन्तः तत् प्राप्नुवन्ति । वैद्याः दन्तचिकित्सकाः च तस्य उपयोगं साधनानां, प्रत्यारोपणस्य, स्वच्छतायाः च वस्तूनाम् कृते उपयुञ्जते । निर्मातारः छतस्य, टङ्कस्य, हस्तरेलस्य, काउण्टरस्य च कृते तस्य उपयोगं कुर्वन्ति ।
अत्र स्टेनलेस स्टीलस्य उपयोगः कुत्र भवति इति सारणी अस्ति ।
उद्योग |
सामान्य अनुप्रयोग |
भोजनं भोजनं च |
पाकशालायाः उपकरणानि, उपकरणानि, खाद्यपुटम् |
चिकित्सा तथा दन्तचिकित्सा |
शल्यक्रियासाधनं, प्रत्यारोपणं, उपकरणं यत् स्वच्छं कर्तुं शक्यते |
संरचना |
छतानि, टङ्ककवराणि, हस्तरेखाः, काउण्टर् च |
स्टेनलेस स्टीलः दीर्घकालं यावत् स्थास्यति, स्वच्छतां स्थापयितुं सुलभं, भोजनाय सुरक्षितं च भवति । भवन्तः तत् स्थानेषु चिनोति येषु जङ्गमविरुद्धं युद्धं करणीयम्, बलवन्तः च भवितुम् आवश्यकाः सन्ति। भवन्तः अपि तस्य उपयोगं कुर्वन्ति यतोहि एतत् खरचनानि प्रतिरोधयति, वायुसंपर्कं कृत्वा न परिवर्तते ।
नोटः- येषु स्थानेषु जङ्गमस्य विरुद्धं युद्धं कर्तुं, दृढं भवितुम्, दीर्घकालं यावत् स्थातुं च आवश्यकं भवति, तेषु स्थानेषु स्टेनलेस स्टील सर्वोत्तमम् अस्ति ।
स्टेनलेस स्टीलस्य विभिन्नप्रकारस्य तुलना
३०४ बनाम ३१६ स्टेनलेस स्टील
भवद्भिः चिन्तनीयं यत् भवन्तः धातुस्य उपयोगं कुत्र करिष्यन्ति इति। ३०४, ३१६ च द्वौ अपि ऑस्टेनिटिकौ स्तः अतः ते सहजतया जङ्गमं न कुर्वन्ति । स्वच्छतां स्थापयितुं अपि सरलाः सन्ति। ३१६ स्टेनलेस इस्पातस्य मध्ये मोलिब्डेनमः भवति । एतेन ३०४ इत्यस्मात् अधिकं लवणस्य रसायनानां च विरुद्धं युद्धं कर्तुं साहाय्यं भवति ।
अत्र भवतः तुलनायां सहायकं सारणी अस्ति ।
वर्ग |
मुख्य मिश्र धातु तत्व |
जंग प्रतिरोध |
विशिष्टाः प्रयोगाः |
304 |
क्रोमियम, निकेल |
शोभन |
कलशः, पाकसामग्री, टङ्कः |
316 |
क्रोमियम, निकल, मोलिब्डेनम |
उत्तमम् (विशेषतः लवणजलस्य) २. |
समुद्रीय हार्डवेयर, चिकित्सासाधनं, रासायनिकटङ्की च |
युक्तिः - नौकानां वा गोदीनां वा कृते ३१६ स्टेनलेस स्टीलं चिनुत। पाकशालायाः अथवा अन्तः कार्यस्य कृते ३०४ इत्यस्य उपयोगं कुर्वन्तु ।
कियत् व्ययः भवति इति अपि भवता चिन्तनीयम्। ३१६ स्टेनलेस स्टील इत्यस्य मूल्यं ३०४ इत्यस्मात् अधिकं भवति ।कठिनस्थानेषु अधिककालं यावत् स्थास्यति । अधिकं मूल्यं अतिरिक्तस्य मोलिब्डेनमस्य, निकेलस्य च कारणेन भवति ।
सम्यक् स्टेनलेस स्टील प्रकारस्य चयनम्
भवद्भिः स्वस्य परियोजनायाः कृते योग्यं प्रकारं चिन्वितव्यम् । अत्र भवतः चयनं कर्तुं कानिचन वस्तूनि सन्ति-
जंगं निवारयितुं ऑस्टेनिटिक स्टेनलेस स्टील सर्वोत्तमम् अस्ति । भोजनस्य, चिकित्सायाः, रसायनस्य च उपयोगाय इदं सम्यक् कार्यं करोति ।
फेरिटिक स्टेनलेस स्टीलस्य मूल्यं न्यूनं भवति परन्तु जंगम् अपि न निवारयति । कारभागानाम् अथवा गृहयन्त्राणां कृते तस्य उपयोगं कुर्वन्तु।
मार्टेन्सिटिक स्टेनलेस स्टील अतीव दृढं कठिनं च भवति । छूराणां, कैंचीनां, उपकरणानां वा कृते तत् चिनुत।
द्वैधः स्टेनलेस स्टीलः दृढः भवति, जङ्गमस्य विरुद्धं युद्धं करोति च । जहाजानां रसायनसंस्थानां च कृते उत्तमम् अस्ति ।
यदा भवन्तः ग्रेडं चिन्वन्ति तदा एतानि विषयाणि चिन्तयन्तु।
यत्र भवन्तः धातुस्य उपयोगं करिष्यन्ति, अन्तः बहिः वा
यदि भवतः आवश्यकता अस्ति यत् जङ्गमं निवारयितुं, यथा लवणजलस्य
कियत् दृढं कठिनं च भवितुम् आवश्यकम्
यस्य तापस्य सम्मुखीभवति
कियत् व्यययितुम् इच्छसि
नोटः- अधिकांशकार्यस्य कृते ३०४ तथा ३१६ इव ऑस्टेनिटिक स्टेनलेस स्टील सर्वोत्तमम् अस्ति । न जङ्गमं करोति, सुलभं शोधनं च भवति । विशेषकार्यस्य कृते फेरिटिकः, मार्टेन्सिटिकः च प्रकाराः उत्तमाः सन्ति, यथा धनस्य रक्षणं वा अतिरिक्तबलस्य आवश्यकता वा ।
इदानीं भवन्तः स्टेनलेस स्टीलस्य चतुर्णां मुख्यप्रकारस्य सामान्यश्रेणीनां च विषये जानन्ति । प्रत्येकस्य प्रकारस्य स्वकीयाः विशेषताः, उपयोगाः च सन्ति । द्रुतसारांशार्थं अधोलिखितं सारणीं पश्यन्तु-
प्रकारः |
विशेषतानाम् |
सामान्य अनुप्रयोग |
औस्टेनिटिक |
क्रोमियमं, निकेलं च बहु अस्ति, न तु चुम्बकीयम् |
पाकशालायाः छूराणां, विमानस्य भागानां कृते उपयुज्यते |
फेरिटिक |
प्रायः चुम्बकेषु लसति, न्यूननिकेलं, जङ्गमं प्रतिरोधयति |
घटेषु, कड़ाहीषु, कारभागेषु च उपयुज्यते |
द्वैधः |
ऑस्टेनाइटिकस्य फेरिटिकस्य च मिश्रणं, चुम्बकीयं भवितुम् अर्हति |
समुद्रस्य अधः तैलकार्येषु उपयुज्यते |
मार्टेनसिटिक |
अधिकं कार्बनम्, अतीव प्रबलम् |
वैद्यसाधनानाम्, टरबाइनस्य च कृते उपयुज्यते |
समीचीनं स्टेनलेस स्टीलं चिन्वन् भवतः परियोजना सुरक्षिता भवति, सम्यक् कार्यं च करोति। निर्णयस्य पूर्वं विशेषज्ञान् वा आपूर्तिकर्तान् वा पृच्छितव्यम्। ते भवतः कार्यस्य कृते उत्तमं प्रकारं ग्रेडं च चयनं कर्तुं साहाय्यं कर्तुं शक्नुवन्ति।
FAQ
स्टेनलेस इस्पातं नियमित इस्पातात् किं भिन्नं भवति ?
स्टेनलेस स्टील इत्यस्मिन् क्रोमियमः भवति । क्रोमियमः रक्षात्मकं स्तरं निर्माति यत् जङ्गमं निवारयति । नियमित इस्पातस्य एषः स्तरः नास्ति । भवन्तः स्टेनलेस स्टील इत्यनेन उत्तमं जंगप्रतिरोधं प्राप्नुवन्ति।
बहिः स्टेनलेस स्टीलस्य उपयोगं कर्तुं शक्नुवन्ति वा?
बहिः स्टेनलेस स्टीलस्य उपयोगं कर्तुं शक्नुवन्ति। वर्षासूर्यप्रतिरोधं करोति । ३१६ इत्यादीनि ग्रेड् जलस्य समीपे सम्यक् कार्यं कुर्वन्ति । भवतः मौसमस्य स्थितिं प्रति सर्वदा योग्यं ग्रेडं चिनुत।
भोजनसंपर्कार्थं स्टेनलेस स्टील सुरक्षितं वा ?
भोजनार्थं भवन्तः स्टेनलेस स्टीलस्य उपयोगं कर्तुं शक्नुवन्ति। अधिकांशभोजनैः सह विक्रिया न करोति । पाकशालायाः कलशेषु, पाकसामग्रीषु, खाद्यकारखानेषु च भवन्तः तत् पश्यन्ति। अस्य शोधनं सुलभं भवति, अन्नं सुरक्षितं च करोति ।
भवन्तः स्टेनलेस स्टीलस्य पृष्ठानि कथं शोधयन्ति ?
उष्णजलस्य, मृदुसाबुनस्य च उपयोगं कुर्वन्तु। मृदुवस्त्रेण मार्जयेत्। कठोर सफाईकर्तारः परिहरन्तु। भवन्तः नियमितरूपेण स्वच्छतां कृत्वा स्टेनलेस स्टीलं लसत्, दागरहितं च धारयन्ति।
समुद्रीयप्रयोगाय भवद्भिः कः स्टेनलेस स्टील-श्रेणी चिन्वितव्या?
समुद्रीयप्रयोगाय ग्रेड 316 चिनुत। अस्य मोलिब्डेनमः भवति । एतेन लवणजलस्य जंगस्य विरुद्धं युद्धं कर्तुं साहाय्यं भवति । नौकासु, गोदीषु च ३१६ स्टेनलेस इस्पातं भवन्तः पश्यन्ति ।
