भवन्तः यदा उपयोगं कुर्वन्ति तदा भविष्यस्य आकारं दातुं साहाय्यं कुर्वन्ति
इस्पातस्य उत्पादाः . अस्मिन् अन्तर्भवति
जस्ती इस्पातं च भवनेषु
गैलवाल्युम इस्पातः । छतानां कृते इस्पात-उद्योगः विश्वस्य कार्बन-उत्सर्जनस्य प्रायः ८% भागं करोति । केचन प्रतिवेदनाः वदन्ति यत् एतत् ११% यावत् अधिकं भवितुम् अर्हति । एतानि उत्सर्जनानि ९५% पर्यन्तं कटयित्वा हरित इस्पातः साहाय्यं कर्तुं शक्नोति । अस्माकं कृते स्वच्छतरमार्गाः आवश्यकाः यतः जलवायुपरिवर्तनं दुर्गतिम् अवाप्नोति। जनाः अधिकानि पर्यावरण-अनुकूल-विकल्पानि अपि इच्छन्ति ।
की टेकअवे
हरित इस्पातेन CO2 उत्सर्जनं ९५% पर्यन्तं न्यूनीकर्तुं शक्यते । अनेन स्वच्छतरस्य जगतः कृते अतीव महत्त्वपूर्णं भवति । - हरित इस्पातस्य उपयोगेन १७% न्यूना ऊर्जा आवश्यकी भवति। पुरातनमार्गापेक्षया ३३% अधिकं ऊर्जाकुशलम् अपि अस्ति । - हरित इस्पातः जलवायुलक्ष्यं प्राप्तुं साहाय्यं कर्तुं शक्नोति। २०३० तमे वर्षे प्रतिवर्षं CO2 उत्सर्जनं १२% न्यूनीकर्तुं शक्नोति।- अस्माकं नूतनप्रौद्योगिक्यां भवनेषु च निवेशः करणीयः। एतेन हरित इस्पातस्य उपयोगः सुलभः, सस्ता च भविष्यति । - हरित इस्पातस्य उत्पादाः चित्वा सहायतां कर्तुं शक्नुवन्ति। स्वच्छतरं इस्पातं निर्मातुं साहाय्यं कुर्वन्तः नियमाः अपि भवन्तः समर्थयितुं शक्नुवन्ति ।
हरित इस्पातः तस्य प्रभावः च
हरित इस्पातः किम्
भवन्तः पृच्छन्ति यत् हरित इस्पातः नियमित इस्पातेन सह कथं न भवति। इस्पातस्य निर्माणस्य पुरातनमार्गेषु ब्लास्ट् भट्टयः, मूलभूताः आक्सीजनभट्टयः च उपयुज्यन्ते । एते मार्गाः निर्मितस्य प्रत्येकं टनस्य इस्पातस्य कृते प्रायः द्वौ टनौ CO2 प्रेषयन्ति । हरित इस्पातस्य उपयोगः भिन्न-भिन्न-पदार्थानाम् उपयोगः भवति । अस्मिन् अधिकं पुनःप्रयोगः, न्यूनः अङ्गारः च उपयुज्यते । कम्पनयः लौहधातुस्य प्रत्यक्षनिवृत्तेः, विद्युत्करणस्य च उपयोगं कुर्वन्ति । एतेषु सोपानेषु नवीकरणीय ऊर्जायाः उपयोगः कर्तुं शक्यते । हरित इस्पातस्य अपि अधिकं स्क्रैप् मेटलस्य उपयोगः भवति । अपशिष्टं न्यूनं उत्सर्जनं न्यूनं च इति अर्थः । पुरातनमार्गापेक्षया हरित इस्पातः पर्यावरणस्य कृते श्रेष्ठः अस्ति ।
उत्सर्जन एवं ऊर्जा लाभ
यदि भवान् हरित इस्पातं चिनोति तर्हि भवान् CO2 उत्सर्जनं ९५% पर्यन्तं न्यूनीकर्तुं साहाय्यं करोति । जलवायु-अनुकूल-उत्पादनस्य कृते एतत् महत् कदमम् अस्ति । पुरातनमार्गापेक्षया हरित इस्पातेन ग्रीनहाउसवायुः न्यूनः भवति । अन्ये अपि सद्विषयाणि सन्ति- १.
भवन्तः १७% न्यूना ऊर्जां उपयुञ्जते।
प्रक्रिया ३३% अधिकं ऊर्जाकुशलं भवति ।
पुनःप्रयोगेन ऊर्जायाः रक्षणं भवति, अपशिष्टस्य न्यूनीकरणं च भवति ।
अत्र मुख्यपर्यावरणलाभानां सरलदृष्टिः अस्ति : १.
पर्यावरण लाभ |
वर्णनम् |
अन्येषां प्रदूषकाणां न्यूनीकरणं कुर्वन्तु |
हरित इस्पातस्य उत्पादनेन न्यूनानि हानिकारकं उत्सर्जनं भवति । |
वायुस्य गुणवत्तां सुदृढं कुर्वन्तु |
इस्पातनिर्माणस्य स्वच्छतराः उपायाः वायुस्य सहायकाः भवन्ति । |
जलस्य उपयोगं न्यूनीकरोतु |
न्यूनजलस्य उपयोगेन ग्रहस्य सहायता भवति । |
न्यूनतरं अपशिष्टं जनयन्तु |
उत्तमप्रक्रियाभिः अपव्ययः न्यूनः भवति । |
हरित इस्पातस्य महत्त्वं किमर्थम्
यदा भवन्तः हरित इस्पातस्य समर्थनं कुर्वन्ति तदा भवन्तः जलवायुलक्ष्यं प्राप्तुं विश्वस्य साहाय्यं कुर्वन्ति। अनेकाः कम्पनयः २०२५ तः २०६० पर्यन्तं CO2 उत्सर्जनं कटयितुम् इच्छन्ति यदि ते एतत् कुर्वन्ति तर्हि इस्पात-उद्योगः २०३० तमवर्षपर्यन्तं वार्षिकं CO2 उत्सर्जनं १२% पर्यन्तं न्यूनीकर्तुं शक्नोति तथा च २०५० तमवर्षपर्यन्तं ३९% यावत् न्यूनीकर्तुं शक्नोति हरित इस्पातः पृथिव्याः कृते उत्तमरीत्या वस्तूनि निर्मातुं साहाय्यं करोति स्वच्छप्रौद्योगिक्यां नूतनानि कार्याणि अपि सृजति । पुनःप्रयोगः स्वच्छ ऊर्जा च अन्येषां उद्योगानां अपि सहायकं भवति । भवन्तः भेदं कुर्वन्ति यदा भवन्तः न्यूनप्रदूषणेन निर्मितं इस्पातं चिन्वन्ति, ग्रहस्य अधिकं परिचर्या च कुर्वन्ति ।
न्यून-कार्बन-इस्पात-उत्पादनस्य आवश्यकता
इस्पातस्य उत्पादनस्य पर्यावरणीयप्रभावः
इस्पातेन ग्रहस्य कथं क्षतिः भवति इति बहवः जनाः न जानन्ति । इस्पातनिर्माणं प्रतिवर्षं प्रायः ३.७ गीगाटनं CO2 बहिः स्थापयति । एतत् विश्वस्य सर्वेषां CO2 इत्यस्य प्रायः ११% भागः अस्ति । एतत् अधिकांशं पुरातन-ब्लास्ट-भट्टी-विधिभ्यः आगच्छति । इस्पातकारखानानि अपि अन्यदुष्टवस्तूनि प्रेषयन्ति । एतेषु वाष्पशीलकार्बनिकसंयुताः, कणद्रव्याणि, ग्रीनहाउसवायुः च सन्ति । एतानि वस्तूनि वायुम् मलिनं कर्तुं शक्नुवन्ति। मलिनवायुः दम्मा, ब्रोंकाइटिस इत्यादीनां स्वास्थ्यसमस्यानां कारणं भवितुम् अर्हति । यदा इस्पातसंस्थानानि सल्फरडाय-आक्साइड्, नाइट्रोजन-आक्साइड् च मुञ्चन्ति तदा अम्लवृष्टिः भवितुम् अर्हति । अम्लवृष्टिः नद्यः, सरसः, मृत्तिकां च क्षतिं करोति । एतेन वनस्पतयः पशवः च क्षतिः भवितुम् अर्हति ।
इस्पातनिर्माणं प्रतिवर्षं ३.७ गीगाटनं CO2 बहिः निष्कासयति ।
विश्वस्य ७% तः ११% पर्यन्तं CO2 इत्यस्य कारणम् अयं उद्योगः अस्ति ।
विश्वस्य अर्धाधिकं इस्पातं चीनदेशः निर्माति ।
वैश्विकजलवायु लक्ष्यं उद्योगस्य दबावः च
विश्वस्य जनाः न्यूनतरं उत्सर्जनं इच्छन्ति । अनेके सर्वकाराः कठोरतरं नियमं कुर्वन्ति। पेरिस् जलवायुसम्झौते हस्ताक्षरं कृत्वा देशाः प्रतिज्ञां कृतवन्तः । स्वलक्ष्यं प्राप्तुं तेषां कम्पनीनां कृते नूतनाः नियमाः निर्मातव्याः।
इदानीं उत्सर्जनस्य कटौतीं कर्तुं अधिकं दबावः अस्ति। एतत् सर्वकारीयनियमात्, क्रेतारः किं इच्छन्ति, कम्पनी च हरिततरं भविष्यति इति प्रतिज्ञां करोति।
एतेषां आह्वानानाम् कारणात् वयं २०२२ तमे वर्षे GSCC® इत्यस्य आरम्भं कृतवन्तः गतवर्षे वयं २०५० तमे वर्षे पेरिसजलवायुसम्झौतेः १.५ डिग्री लक्ष्यं पूरयितुं मिलित्वा कार्यं कर्तुं आरब्धाः।
प्रतिवर्षं स्वच्छतर इस्पातस्य नियमाः अधिकाः भवन्ति । कम्पनयः देशाः च जलवायुलक्ष्याणि पूरयितुम् इच्छन्ति, नूतनानां नियमानाम् अनुसरणं कर्तुम् इच्छन्ति ।
आर्थिक एवं सामाजिक चालक
भवन्तः न्यून-कार्बन-इस्पातं प्रति गमनस्य सहायतां कुर्वन्ति। हरिततर इस्पातस्य कृते धक्कायितुं महङ्गानि न्यूनीकरणकानूनम्, स्वच्छवायुकानूनम् इत्यादीनां कानूनानां पुरस्कारानाञ्च उपयोगं सर्वकाराणि कुर्वन्ति । जनाः श्रमिकाश्च स्वच्छतरवायुः, उत्तमकार्यं च इच्छन्ति। केचन कार्याणां हानिः इति चिन्तां कुर्वन्ति अथवा कम्पनीः केवलं शीघ्रलाभस्य चिन्तां कुर्वन्ति। यदा सर्वकाराणि हरित इस्पातं क्रीणन्ति अथवा कारनिर्मातारः इत्यादयः बृहत्कम्पनयः तत् चयनं कुर्वन्ति तदा विपण्यं वर्धते। पुरातन इस्पातस्य अनुचितं साहाय्यं हर्तुं हरित इस्पातं सस्तां कर्तुं शक्यते।
कारक |
वर्णनम् |
सरकारी साधनम् |
नियमाः पुरस्काराः च इस्पातात् उत्सर्जनं कटयितुं साहाय्यं कुर्वन्ति । |
सामुदायिक समर्थन |
श्रमिकाः समूहाः च सुरक्षितानि स्वच्छानि कार्याणि इच्छन्ति। |
बाजारचुनौत्यम् |
केचन कार्यहानिः अथवा कम्पनीभिः अल्पकालीनचिन्तनस्य चिन्ता कुर्वन्ति। |
हरित इस्पातस्य दत्तकग्रहणस्य कृते आव्हानानि
यदा भवन्तः हरित इस्पातं प्रति परिवर्तनं कर्तुं प्रयतन्ते तदा भवन्तः बहवः आव्हानाः सम्मुखीभवन्ति। एतानि आव्हानानि प्रौद्योगिक्याः, व्ययस्य, आपूर्तिशृङ्खलायाः, सर्वकारीयनियमानां च कृते आगच्छन्ति । यदि भवान् अवगन्तुं इच्छति यत् अद्यापि हरित इस्पातः सर्वत्र किमर्थं नास्ति तर्हि एतान् बाधान् निकटतया अवलोकितव्यम् ।
प्रौद्योगिकी एवं हाइड्रोजन आपूर्ति
भवन्तः नूतनं प्रौद्योगिकीम् हरित इस्पातस्य प्रमुखं भागं पश्यन्ति। अधुना हाइड्रोजन इस्पातनिर्माणम् अन्ये इस्पातनिर्माणप्रौद्योगिकी च बृहत्कारखानानां कृते पूर्णतया सज्जाः न सन्ति । हाइड्रोजन-विद्युत्-चाप-भट्टी-उपयोगं कुर्वन्ति संयंत्राणि निर्मातुं भवद्भ्यः महत् निवेशस्य आवश्यकता वर्तते । एतेषां नूतनानां पद्धतीनां मूल्यं पुरातनमार्गाणाम् अपेक्षया बहु अधिकं भवति। भवद्भ्यः नवीकरणीय ऊर्जायाः, न्यूनकार्बन-हाइड्रोजनस्य च निरन्तरं आपूर्तिः अपि आवश्यकी अस्ति । एतत् कठिनं यतोहि अधिकांशस्थानेषु अद्यापि पर्याप्तं स्वच्छशक्तिः जलवायुः वा नास्ति ।
नूतनप्रौद्योगिक्याः कृते भवन्तः अधिकं व्ययम् अयच्छन्ति।
भवन्तः हरित इस्पातपद्धतीनां अधिकविश्वसनीयतां प्रतीक्षन्ते।
नवीकरणीय ऊर्जायाः जलवायुस्य च कृते भवद्भ्यः उत्तममूलसंरचनायाः आवश्यकता वर्तते।
स्वच्छलौहधातुः परिवहनं च कृते भवद्भिः आपूर्तिशृङ्खलायाः समस्यानां समाधानं करणीयम्।
हरितहाइड्रोजन-आधारितस्य इस्पातस्य विपण्यं तीव्रगत्या वर्धमानम् अस्ति । बहवः देशाः उत्सर्जनस्य कटौतीं कर्तुम् इच्छन्ति, अतः ते हरितहाइड्रोजनस्य निवेशं कुर्वन्ति । विशेषज्ञाः मन्यन्ते यत् आगामिदशवर्षेषु प्रतिवर्षं २०% अधिकं एतत् विपण्यं वर्धयिष्यति। भविष्ये हरित इस्पातस्य कार्यं कर्तुं हरितजलवायुः अतीव महत्त्वपूर्णः इति भवान् द्रष्टुं शक्नोति।
उच्चव्ययः तथा विपण्यबाधाः
भवन्तः अवलोकयन्ति यत् हरित इस्पातस्य मूल्यं नियमित इस्पातात् अधिकं भवति। अद्यत्वे भवन्तः हरित इस्पातस्य कृते प्रायः ४०% अधिकं दापयन्ति । चीन इत्यादिषु केषुचित् स्थानेषु यदि हाइड्रोजनं महत् भवति तर्हि प्रत्येकस्य टनस्य कृते अतिरिक्तव्ययः २२५ डॉलरः भवितुम् अर्हति । २०५० तमे वर्षे विशेषज्ञाः मन्यन्ते यत् जीवाश्म-आधारित-इस्पातस्य अपेक्षया हरित-इस्पातस्य मूल्यं न्यूनं भवितुम् अर्हति । यदि हाइड्रोजनस्य मूल्यं प्रतिकिलोग्रामं २ डॉलरात् न्यूनं भवति तर्हि हरित इस्पातः पुरातनस्य इस्पातस्य मूल्येन सह मेलयितुम् अर्हति ।
भवन्तः पश्यन्ति यत् देशे देशे व्ययः परिवर्तते।
विद्युत्-नवीन-उपकरणयोः कृते भवन्तः अधिकं दास्यन्ति।
भवद्भ्यः विशेषलौहधातुः आवश्यकः, परन्तु विश्वस्य ५% तः न्यूनः आपूर्तिः हरित इस्पातस्य कृते पर्याप्तः अस्ति ।
भवतः बहु अधिकं विद्युत् आवश्यकं, यस्य अर्थः अस्ति यत् भवतः उत्तम ऊर्जा आधारभूतसंरचना आवश्यकी अस्ति।
भवन्तः पश्यन्ति यत् हरितजलवायुः अद्यापि दुर्लभः अस्ति, अद्यत्वे निर्मितस्य सर्वस्य जलवायुस्य ०.१% तः न्यूनः अस्ति ।
भवन्तः पर्याप्तं स्क्रैप् इस्पातं न प्राप्नुवन्ति, यतः माङ्गल्यं वर्धते, केचन देशाः स्वस्य स्क्रैप् स्वस्य कृते एव स्थापयन्ति ।
यूरोपे एतानि आव्हानानि अतीव स्पष्टानि सन्ति । भवन्तः ऊर्जायाः कृते अधिकं दास्यन्ति, स्वच्छशक्तिस्य नूतनानि स्रोतानि अवश्यं अन्वेष्टुम् अर्हन्ति। उच्चगुणवत्तायुक्तस्य लोहधातुस्य, स्क्रैप् इस्पातस्य च कृते अपि भवन्तः स्पर्धां कुर्वन्ति । एते विपण्यबाधाः भवतः कृते शीघ्रं हरित इस्पातं प्रति परिवर्तनं कठिनं कुर्वन्ति।
आधारभूतसंरचना तथा नीतिविषया
हरित इस्पातस्य समर्थनार्थं भवद्भ्यः दृढं आधारभूतसंरचनायाः आवश्यकता वर्तते। नूतनानां विद्युत्संस्थानानां, हाइड्रोजनकारखानानां च निर्माणे बहु व्ययः भवति । यथा, प्रतिवर्षं एकलक्षटन इस्पातस्य निर्माणार्थं भवान् केवलं विद्युत्सुविधासु पञ्चकोटिभ्यः आस्ट्रेलिया-डॉलर्-अधिकं व्यययितुं शक्नोति । एतत् भवन्तः वनस्पतेः अन्येषु भागेषु यत् व्यययन्ति तस्मात् अधिकं भवति । धनस्य रक्षणार्थं भवद्भिः सस्तेन नवीकरणीय ऊर्जायुक्तानि स्थानानि अवश्यं चिन्वन्तु। हाइड्रोजन-प्रत्यक्ष-कमीकरणेन एकं टन-इस्पातं निर्मातुं प्रायः ३.६ मेगावाट्-घण्टानां विद्युत्-प्रयोगः भवति । एतत् नियन्त्रयितुं भवतः ऊर्जाप्रणालीषु महत् उन्नयनस्य आवश्यकता वर्तते ।
नीति-नियामक-आव्हानानां अपि भवन्तः सम्मुखीभवन्ति । हरित इस्पातस्य किं गण्यते इति विषये बहवः देशाः न सहमताः । केचन नियमाः कम्पनीभ्यः स्वस्य इस्पातं हरितं वक्तुं ददति यद्यपि तत् बहु स्वच्छतरं नास्ति। व्यापारबाधानां कारणात् अन्यदेशेभ्यः पुनःप्रयुक्तं इस्पातं प्राप्तुं कठिनं भवति । एताः समस्याः हरित इस्पातं प्रति गमनम् मन्दं कुर्वन्ति ।
निर्गमनम् |
वर्णनम् |
सार्वत्रिकपरिभाषायाः अभावः |
भ्रमस्य कारणं 'हरित इस्पातस्य' एकः अर्थः नास्ति। |
भ्रामक उत्सर्जनविधयः |
केचन नियमाः मलिनं इस्पातं हरितं इति वक्तुं ददति, यत् न्याय्यं नास्ति । |
व्यापारे बाधाएँ |
सीमापारं पुनःप्रयुक्तं इस्पातं चालयितुं कठिनतरं, प्रगतिम् मन्दं करोति। |
नोटः- भवान् स्पष्टनियमान्, सर्वकारेभ्यः उत्तमं समर्थनं च याचयित्वा साहाय्यं कर्तुं शक्नोति। यदा भवन्तः दृढनीतीनां समर्थनं कुर्वन्ति तदा भवन्तः हरित इस्पातस्य विकासं सुलभं कुर्वन्ति।
भवन्तः पश्यन्ति यत् एतानि आव्हानानि बृहत्, परन्तु समाधानं न असम्भवम्। यदि भवान् अन्यैः सह कार्यं करोति, नूतनप्रौद्योगिक्यां निवेशं करोति, उत्तमनियमानां कृते धक्कायति च तर्हि भवान् हरित इस्पातस्य नूतनमानकं भवितुं साहाय्यं कर्तुं शक्नोति।
हरित इस्पातवृद्ध्यर्थं उत्प्रेरकाः
स्वच्छ तकनीक एवं हाइड्रोजन नवीनता
इस्पातस्य निर्माणं कथं भवति इति नूतना प्रौद्योगिकी परिवर्तयति। स्वच्छं हाइड्रोजनं विद्युत्तापनं च उत्सर्जनस्य न्यूनीकरणे सहायकं भवति । न्यूनप्रदूषणयुक्तं इस्पातं निर्मातुं एतानि साधनानि अतीव महत्त्वपूर्णानि सन्ति । अत्र केचन नूतनाः विचाराः सन्ति- १.
हाइड्रोजन-आधारित इस्पातनिर्माणं उत्सर्जनस्य कटौतीं कर्तुं बहु सहायकं भवति ।
विद्युत् तापनस्य अर्थः अस्ति यत् भवन्तः जीवाश्म-इन्धनस्य न्यूनं उपयोगं कुर्वन्ति ।
इस्पातस्य निर्माणस्य नूतनाः उपायाः २०५० तमे वर्षे उत्सर्जनं ३०% न्यूनीकर्तुं शक्नुवन्ति ।
हरितलोहनिर्यासे कनाडादेशः अग्रणीः अस्ति । यतो हि अस्मिन् बहु लोहधातुः, स्वच्छशक्तिः च अस्ति । अधुना केचन परीक्षणपरियोजनाः CO2 इत्यस्य ८०-९०% भागं गृह्णन्ति । न्यूनकार्बन ऊर्जायाः उपयोगेन ग्रीनहाउसवायुः अर्धं कटयितुं शक्यते । उच्चव्ययः कठिनपरिवर्तनानि च अद्यापि समस्याः सन्ति। परन्तु उत्तमनीतिः, सामूहिककार्यं च जनान् गन्तुं साहाय्यं करोति ।
नीतिसमर्थनं प्रोत्साहनं च
दृढनियमाः, सर्वकारस्य पुरस्काराः च बहु साहाय्यं कुर्वन्ति। एतानि वस्तूनि स्वच्छतर इस्पातस्य निवेशं सुलभं कुर्वन्ति । अत्र केचन महत्त्वपूर्णाः नियमाः सन्ति- १.
देश/प्रदेश |
नीति/उपक्रम |
वर्णनम् |
स्थितिः (२०२५ तमे वर्षे) २. |
यूरोपीय संघ |
कार्बन सीमा समायोजन तन्त्रम् (CBAM) ९. |
आयातितस्य इस्पातस्य कार्बनस्य मूल्यं स्थापयति। |
प्रयोक्तुं आरभ्यते |
संयुक्त राज्य अमेरिका |
महंगाई न्यूनीकरण अधिनियम (IRA) 1.1. |
स्वच्छकारखानानां कृते धनं करविच्छेदं च ददाति। |
सक्रिय, २०३२ पर्यन्तं धनम् |
संयुक्त राज्य अमेरिका |
स्वच्छ उपक्रमाः क्रियताम् |
कम्पनीभ्यः कार्बनदत्तांशं साझां कृत्वा स्वच्छतरसामग्रीणां उपयोगं करोति |
अनेकेषु राज्येषु प्रयुक्तः |
कनाडा |
हरितीकरण सरकारी रणनीति |
यदा सर्वकारः इस्पातं क्रीणाति तदा उत्सर्जनं कटयति |
अद्यापि कार्यं क्रियते |
संयुक्त अधिराज्य |
औद्योगिक विकार्बनीकरण रणनीति |
न्यूनप्रदूषणेन इस्पातं निर्मातुं समूहानां कृते भुङ्क्ते |
अद्यापि भवति |
कार्बनमूल्यानि, पुरस्काराः च जनाः धनं कथं व्यययन्ति इति परिवर्तयति । सीबीएएम देशान् इस्पातविक्रयणं निरन्तरं कर्तुं स्वच्छतरमार्गाणां उपयोगं करोति । IRA तथा Buy Clean इति नियमाः जनाः न्यूनप्रदूषणयुक्तं इस्पातं चिन्वन्ति ।
बाजार मांग एवं निवेश
इस्पातस्य मागः अधुना परिवर्तमानः अस्ति। निर्मातारः नूतनभवनानां कृते हरित इस्पातं इच्छन्ति। कारनिर्मातृभ्यः अपि विद्युत्कारं निर्माय अधिकं इस्पातस्य आवश्यकता भवति । ते ग्रहस्य साहाय्यार्थं हरित इस्पातस्य अधिकं मूल्यं ददति।
निवेशकाः सस्ती स्वच्छ ऊर्जायुक्तानि स्थानानि अन्विषन्ति । स्कैण्डिनेविया, खाड़ीराज्यानि च नूतनानां परियोजनानां कृते उत्तमाः सन्ति । एतेषु स्थानेषु बृहत्कारखानानां कृते पर्याप्तशक्तिः अस्ति । यूके-सदृशाः सर्वकाराः हरित-इस्पातस्य साहाय्यार्थं बहु व्यययन्ति । महती माङ्गलिका धनं च हरित इस्पातस्य विकासे सहायकं भवति।
प्रगतिः अग्रे मार्गः च
हरित इस्पातस्य प्रमुखाः उदाहरणानि
विश्वे हरित-इस्पातस्य वास्तविक-प्रगतिः भवन्तः द्रष्टुं शक्नुवन्ति । केचन देशाः कम्पनयः च महतीं उपलब्धिभिः अग्रणीः भवन्ति । अत्र त्वरितम् अवलोकनम् अस्ति :
देशः |
उपलब्धि |
स्वीडेन् |
हाइड्रोजन-आधारित, नवीकरणीय-सञ्चालित इस्पातनिर्माणे अग्रणी। |
जर्मनीदेशः |
२०३० तमे वर्षे ५० लक्षटनपर्यावरण-अनुकूल-इस्पातस्य सुविधा निर्मातुं योजना अस्ति । |
भारत |
हाइड्रोजन-आधारित इस्पात-उत्पादने केन्द्रितं भवति । |
चीनदेशस्य बाओवु इस्पातसमूहः ६२ कम्पनीनां समूहस्य नेतृत्वं करोति । ते २०२३ तमे वर्षे कार्बन-उत्सर्जनस्य शिखरं प्राप्तुम् इच्छन्ति, २०३५ तमे वर्षे च ३०% कटौतीं कर्तुम् इच्छन्ति ।
ऑस्ट्रेलियादेशस्य फोर्टेस्क्यू मेटल्स ग्रुप् देशे प्रथमं हरित इस्पातस्य पायलट् प्लाण्ट् निर्मातुं योजनां करोति।
स्वीडेन्देशे HYBRIT परियोजनायाः कृते भवान् शिक्षितुं शक्नोति। अस्मिन् परियोजनायां जीवाश्मरहितं इस्पातं निर्मातुं हरितहाइड्रोजनस्य उपयोगः भवति । HYBRIT इत्यस्य पृष्ठतः स्थापितं दलं-SSAB, LKAB, Vattenfall च---विश्वस्य प्रथमं जीवाश्मरहितं इस्पातं पूर्वमेव निर्मितवान् अस्ति । HYBRIT Demonstration परियोजनायाः उद्देश्यं प्रतिवर्षं प्रायः १३ लक्षटनं जीवाश्मरहितं इस्पातं निर्मातुं वर्तते । स्वीडेन्देशे निर्मितस्य सर्वस्य इस्पातस्य चतुर्थांशः एव एतत् अस्ति । दशवर्षेषु एषा परियोजना १४ मिलियन टनाधिकं CO2 वायुप्रवेशं निवारयितुं शक्नोति ।
मुख्यधारा दत्तकग्रहणं प्रति पदानि
हरित इस्पातं सामान्यं कर्तुं भवतः भूमिका अस्ति। अधुना बहवः देशाः स्वस्य इस्पातयोजनानां प्रमुखभागरूपेण हाइड्रोजनं प्रति ध्यानं ददति । भारतं उत्सर्जनस्य कटौतीं कर्तुं हरितहाइड्रोजनस्य उपयोगं करोति । यदा भवान् नवीकरणीय ऊर्जायाः सह हाइड्रोजन-आधारित-DRI-EAF-पद्धतीनां उपयोगं करोति तदा भवान् प्रत्यक्ष-उत्सर्जनं ९०% पर्यन्तं न्यूनीकर्तुं शक्नोति ।
अत्र केचन सोपानानि भवन्तः इदानीं घटमानानि पश्यन्ति।
कम्पनयः पायलट्-संस्थानानि निर्मान्ति, इस्पात-निर्माणस्य नूतनानां उपायानां परीक्षणं च कुर्वन्ति ।
हरित इस्पातस्य विकासे साहाय्यं कर्तुं सर्वकाराणि पुरस्कारं ददति, नियमाः च निर्धारयन्ति ।
सार्वजनिकनिजीसमूहाः मिलित्वा हाइड्रोजनमूलसंरचनायाः निर्माणं कुर्वन्ति ।
२०३० तमे वर्षे हाइड्रोजनस्य उपयोगेन २०२३ तमस्य वर्षस्य तुलने इस्पातस्य उत्सर्जनं ३०% न्यूनीकर्तुं शक्यते ।अस्य अर्थः अस्ति यत् प्रतिवर्षं ५ कोटिटनं न्यूनं CO2 भवति ।
हरित इस्पातविपण्यं २०२६ तः २०३२ पर्यन्तं द्रुतगत्या वर्धते।भवन्तः विपण्यस्य आकारं प्रायः दुगुणं द्रक्ष्यन्ति, २०३२ तमवर्षपर्यन्तं ५४ अरबटनात् अधिकं यावत् भवति यूरोपीयसङ्घस्य कार्याणि अस्य परिवर्तनस्य गतिं कर्तुं साहाय्यं करिष्यन्ति।
भवन्तः हरित इस्पातस्य चयनं कृत्वा नूतनविचारानाम् समर्थनं कृत्वा भविष्यस्य आकारं दातुं साहाय्यं कुर्वन्ति। सामूहिककार्यं स्मार्टविकल्पैः च भवान् हरित इस्पातं नूतनं सामान्यं कर्तुं शक्नोति।
हरित इस्पातं चित्वा विश्वं स्वच्छं कर्तुं साहाय्यं कर्तुं शक्नुवन्ति। तत्र काश्चन समस्याः केचन विषयाः च सन्ति ये सहायकाः भवन्ति-
चुनौती/उत्प्रेरक |
वर्णनम् |
उच्च इनपुट व्ययः |
नवीकरणीयहाइड्रोजनं महत्, कठिनं च भवति । |
आर्थिक दबाव |
इस्पातनिर्मातारः प्रतीक्षन्ते यतोहि विपणयः दुर्बलाः सन्ति, धनं च कठिनम् अस्ति। |
नियामक अनिश्चितता |
सीबीएएम इत्यादीनां नियमानाम् परिवर्तनेन जनाः कियत् हरित इस्पातं इच्छन्ति इति परिवर्तनं कुर्वन्ति। |
कार्बनमूल्यानि वर्धन्ते |
कार्बनमूल्यानां अधिकतायाः कारणात् कम्पनीः स्वच्छतरमार्गान् प्रयतन्ते । |
आगामी माँग |
नूतनानि विपणयः समूहाः च अधिकान् जनान् हरित इस्पातस्य आवश्यकतां जनयन्ति। |
भवन्तः कम्पनीभिः, नेताभिः, धनं निवेशयन्तः जनाः च सह कार्यं कृत्वा साहाय्यं कर्तुं शक्नुवन्ति । अत्र केचन कार्याणि भवन्तः कर्तुं शक्नुवन्ति-
स्वच्छकारखानानां योजनां कुर्वन्तु।
सर्वकारीयधनस्य पुरस्कारस्य च उपयोगेन जनानां हरित इस्पातस्य क्रयणे सहायतां कुर्वन्तु।
पुनःप्रयोगस्य समर्थनं कुर्वन्तु तथा च सुनिश्चितं कुर्वन्तु यत् पर्याप्तं स्क्रैप् मेटल अस्ति।
अधिकं नवीकरणीयहाइड्रोजनं नूतनयन्त्राणि च शीघ्रं उपयुज्यताम्।
carbon Contracts for Difference इत्यादीनि धनसाधनं प्रयतस्व।
इस्पातस्य कियत् कार्बनम् अस्ति इति दर्शयन्ति स्पष्टानि लेबलानि कुर्वन्तु।
हरित इस्पातस्य शीघ्रं वर्धने साहाय्यं कर्तुं शक्नुवन्ति। भवता कृतं प्रत्येकं लघु कार्यं ग्रहस्य साहाय्यं करोति।
FAQ
हरित इस्पातस्य उत्पादनं पारम्परिकपद्धतिभ्यः भिन्नं किं भवति ?
भवन्तः पश्यन्ति यत् हरित-इस्पात-उत्पादने अङ्गारस्य स्थाने स्वच्छ-ऊर्जायाः, हाइड्रोजनस्य च उपयोगः भवति । एषः परिवर्तनः भवन्तं co2 कटयितुं साहाय्यं करोति । भवन्तः अधिकानि पुनःप्रयुक्तानि सामग्रीनि अपि उपयुञ्जते। एते पदानि इस्पातस्य उत्पादनं ग्रहस्य कृते उत्तमं, जनानां कृते सुरक्षितं च कुर्वन्ति ।
इस्पातस्य उत्पादनं co2 उत्सर्जनं कथं प्रभावितं करोति ?
भवन्तः ज्ञायन्ते यत् इस्पातस्य उत्पादनेन बहु co2 निर्मीयते। पुरातनपद्धत्या अङ्गारस्य उपयोगः भवति, co2 वायुतले मुक्तं च भवति । हरित इस्पातनिर्माणे अङ्गारस्य न्यूनता, स्वच्छशक्तिः अधिका भवति । एषः स्विचः भवन्तं co2 न्यूनीकर्तुं पर्यावरणस्य रक्षणाय च सहायकः भवति ।
इस्पातस्य उत्पादनात् co2 इत्यस्य चिन्ता किमर्थं कर्तव्या ?
भवद्भिः चिन्ता कर्तव्या यतोहि इस्पातस्य उत्पादनात् co2 ग्रहं उष्णं करोति। यदा भवन्तः हरित-इस्पात-उत्पादनस्य समर्थनं कुर्वन्ति तदा जलवायुपरिवर्तनस्य मन्दीकरणे साहाय्यं कुर्वन्ति । स्वच्छतरवायुः सुरक्षिततरं जगत् च भवतः विकल्पेषु निर्भरं भवति।
हरित इस्पातस्य उत्पादनं वैश्विकमागधां पूरयितुं शक्नोति वा?
भवन्तः हरित इस्पातस्य उत्पादनं द्रुतगत्या वर्धमानं पश्यन्ति। नवीनकारखानानि, उत्तमप्रौद्योगिकी च अधिकं इस्पातं निर्मातुं साहाय्यं करोति। अधिकनिवेशेन हरित इस्पातस्य उत्पादनं निर्मातृणां, कारनिर्मातृणां, अन्येषां उद्योगानां च आवश्यकतां पूरयितुं शक्नोति ।
न्यून-co2 इस्पातस्य उत्पादनस्य समर्थनार्थं भवान् किं कर्तुं शक्नोति?
उत्पादक्रयणकाले हरित इस्पातं याचयितुम् अर्हन्ति। स्वच्छ इस्पातस्य उत्पादनस्य उपयोगं कुर्वतीनां कम्पनीनां समर्थनं कर्तुं शक्नुवन्ति। इस्पात-उत्पादने न्यून-co2-इत्यस्य नियमनिर्माणस्य विषये अपि भवान् नेताभिः सह वार्तालापं कर्तुं शक्नोति ।
