आमुख
जंगः एकः व्यापकः विषयः अस्ति यः वाहनचालनात् आरभ्य आधारभूतसंरचनायाः यावत् अनेकानाम् उद्योगानां प्रभावं करोति । जङ्गमस्य अदम्यः मार्गः न केवलं संरचनात्मक-अखण्डतायाः सम्झौतां करोति अपितु प्रतिवर्षं महतीं आर्थिकहानिम् अपि जनयति । अस्याः आव्हानस्य प्रतिक्रियारूपेण धातुपृष्ठानां जङ्गमस्य विनाशात् रक्षणं कर्तुं प्रतिज्ञाय विविधानि जंगविरोधीयन्त्राणि विकसितानि, विपणनं च कृतम् परन्तु प्रश्नः अवशिष्टः अस्ति यत् - जङ्गमविरोधी यन्त्राणि—किं ते यथार्थतया कार्यं कुर्वन्ति, अथवा केवलं अस्थायी निराकरणं भवन्ति? अयं लेखः जंगविरोधी प्रौद्योगिकीनां पृष्ठतः विज्ञानं गहनतया गच्छति, सैद्धान्तिकविश्लेषणस्य, व्यावहारिकप्रयोगस्य, अनुभवजन्यदत्तांशस्य च माध्यमेन तेषां प्रभावशीलतायाः परीक्षणं करोति ।
जंगस्य विज्ञानम्
जंगविरोधी यन्त्राणि कार्यं कुर्वन्ति वा इति अवगन्तुं जंगस्य एव आधारभूतग्रहणस्य आवश्यकता भवति । जङ्गमः आक्सीकरणम् इति नाम्ना प्रसिद्धायाः विद्युत्रासायनिकप्रक्रियायाः परिणामः अस्ति, यत्र आर्द्रतायाः उपस्थितौ लोहः प्राणवायुना सह विक्रियां कृत्वा लोहस्य आक्साइड् निर्माति एषा प्रक्रिया आर्द्रता, तापमानं, लवणस्य अथवा प्रदूषकस्य उपस्थितिः इत्यादिभिः विविधैः कारकैः प्रभाविता भवति ।
विद्युत रासायनिक अभिक्रियाएँ
जङ्गमनिर्माणस्य मूलं लोहस्य प्राणवायुस्य च विद्युत् रासायनिकविक्रिया भवति । यदा लोहः जलस्य सम्पर्कं करोति तदा लोहस्य आयनानि निर्माय इलेक्ट्रॉन् मुक्तं करोति । ततः एते इलेक्ट्रॉनाः आक्सीजन-अणुभिः सह विक्रियां कृत्वा हाइड्रोक्साइड-आयनानि निर्मान्ति ये लोह-आयनैः सह मिलित्वा लोह-हाइड्रोक्साइड् निर्मान्ति । एतेन अन्ते निर्जलीकरणं भवति, लोह-आक्साइड् अथवा जङ्गमः भवति ।
पर्यावरणीय कारक
पर्यावरणस्य परिस्थितिभिः जंगस्य दराः महत्त्वपूर्णतया प्रभाविताः भवन्ति । आर्द्रतायाः उच्चस्तरस्य, तापमानस्य च कारणेन आक्सीकरणप्रक्रियायाः त्वरितता भवति । तदतिरिक्तं समुद्रजलस्य लवणं इत्यादीनां विद्युत्विलेयकानाम् उपस्थित्या विद्युत् चालकता वर्धयितुं शक्यते, येन जंगस्य गतिः अधिकं भवति ।
जंगविरोधी उपकरणानां प्रकाराः
जंगविरोधी उपकरणानि विविधतन्त्रैः जंगस्य प्रभावं न्यूनीकर्तुं निर्मिताः सन्ति । अत्यन्तं सामान्यप्रकारेषु बलिदान-एनोड्स्, प्रभावित-धारा-कैथोडिक-संरक्षण-प्रणाली, इलेक्ट्रॉनिक-जङ्ग-संरक्षण-यन्त्राणि च सन्ति ।
यज्ञीय अनोड्स
यज्ञस्य एनोडाः जस्ता अथवा मैग्नीशियम इत्यादिधातुभिः निर्मिताः भवन्ति, येषां लोहस्य अपेक्षया आक्सीकरणस्य प्रवृत्तिः अधिका भवति । एतान् एनोडान् इस्पातसंरचनेषु संलग्नं कृत्वा एनोडः प्राधान्येन जङ्गमं करोति, तस्मात् लोहघटकस्य रक्षणं भवति । समुद्रीयप्रयोगेषु, भूमिगतपाइपलाइनेषु च एषा पद्धतिः बहुधा उपयुज्यते ।
प्रभावित वर्तमान कैथोडिक संरक्षण (ICCP)
ICCP प्रणाल्याः धातुसंरचनायाः इलेक्ट्रॉनानां निरन्तरप्रवाहं प्रदातुं बाह्यशक्तिस्रोतस्य उपयोगं कुर्वन्ति । एतेन सम्पूर्णं संरचना कैथोड् कृत्वा आक्सीकरणविक्रिया दम्यते । जहाजानां, भण्डारणटङ्कानां च इत्यादीनां बृहत्संरचनानां कृते आईसीसीपी प्रभावी अस्ति ।
इलेक्ट्रॉनिक जंग संरक्षण उपकरण
एते यन्त्राणि दुर्बलं विद्युत्प्रवाहं वा रेडियो आवृत्तिं वा उत्सर्जयन्ति इति दावान् कुर्वन्ति यत् विद्युत् रासायनिकप्रक्रियायां बाधां कृत्वा जङ्गमं निवारयति । प्रायः तेषां विपणनं वाहनप्रयोगाय भवति, संक्षारकवातावरणेषु वाहनानां आयुः विस्तारयितुं प्रतिज्ञायते ।
जंगविरोधी उपकरणानां प्रभावशीलतायाः मूल्याङ्कनम्
जंग-विरोधी-यन्त्राणि कार्यं कुर्वन्ति वा इति निर्धारयितुं प्रयोगशालापरीक्षाभ्यः वास्तविक-जगतः अनुप्रयोगेभ्यः च अनुभवजन्यसाक्ष्याणां परीक्षणं अत्यावश्यकम् । एतेषां यन्त्राणां कार्यक्षमतायाः आकलनाय अनेकाः अध्ययनाः क्षेत्रपरीक्षाः च कृताः सन्ति ।
प्रयोगशाला अध्ययन
नियन्त्रितप्रयोगैः ज्ञातं यत् बलिदानीय-एनोड्स्, आईसीपी-प्रणाली च जंग-दरं न्यूनीकर्तुं प्रभाविणः सन्ति । उदाहरणार्थं जर्नल् आफ् जंगविज्ञाने प्रकाशितेन अध्ययनेन ज्ञातं यत् जस्ता एनोड्स् इत्यनेन अनुकरणीयसमुद्रजलस्य परिस्थितौ इस्पातस्य नमूनासु जंगं ५०% पर्यन्तं न्यूनीकरोति
क्षेत्रानुप्रयोगाः
व्यावहारिकप्रयोगेषु जङ्गमविरोधीयन्त्राणां विविधाः सफलता प्राप्ता अस्ति । समुद्रीय-उद्योगेषु बलिदान-अनोडाः मानकाः सन्ति, आधारभूतसंरचना-संरक्षणार्थं च आईसीसीपी-प्रणाल्याः व्यापकरूपेण स्वीकृताः सन्ति । परन्तु इलेक्ट्रॉनिकजङ्गमसंरक्षणयन्त्राणां असङ्गतफलं प्राप्तम् । वाहन-उद्योगस्य परीक्षणेषु, यथा नेशनल् एसोसिएशन् आफ् जंग-इञ्जिनीयर्स् (NACE) इत्यनेन कृताः, जंग-दरेषु न्यूनतमः प्रभावः ज्ञातः ।
प्रकरण अध्ययन
एकः उल्लेखनीयः प्रकरणः सिड्नी-बन्दर-सेतु-उपरि ICCP-प्रणालीनां स्थापनायाः विषये आसीत् । परियोजनायाः परिणामेण जंगस्य महती न्यूनता अभवत्, येन सेतुस्य आयुः विस्तारितः । तद्विपरीतम्, इलेक्ट्रॉनिकजंगसंरक्षणयन्त्रैः सुसज्जितानां वाहनानां समूहेन त्रिवर्षेषु असुरक्षितवाहनानां तुलने जङ्गमनिर्माणे कोऽपि प्रशंसनीयः अन्तरः न दृश्यते स्म
प्रभावशीलतां प्रभावितं कुर्वन्तः कारकाः
जंगविरोधीयन्त्राणां प्रभावशीलता पर्यावरणं, धातुप्रकारः, प्रयुक्ता विशिष्टप्रौद्योगिकी च इत्यादिभिः अनेकैः कारकैः प्रभाविता भवति ।
सामग्री संगतता
जङ्गमविरोधीयन्त्राणि तेषां रक्षणार्थं निर्मितसामग्रीणां सह सङ्गतानि भवितुमर्हन्ति । यथा, इस्पातेन सह यज्ञ-अनोडाः प्रभाविणः भवन्ति परन्तु अलौहधातुयुक्तैः मिश्रधातुभिः सह तथैव कार्यं न कर्तुं शक्नुवन्ति ।
पर्यावरणस्य स्थितिः
उच्चलवणतायुक्ताः कठोरवातावरणाः अथवा औद्योगिकप्रदूषकाः जंगविरोधीतन्त्राणि अभिभूतुं शक्नुवन्ति । मृदुपरिस्थितौ उत्तमं कार्यं कुर्वन्ति यन्त्राणि अत्यन्तं परिस्थितौ विफलाः भवितुम् अर्हन्ति ।
स्थापना एवं अनुरक्षण
सम्यक् संस्थापनं महत्त्वपूर्णम् अस्ति। दुरुपयोगेन यन्त्रं अप्रभावी कर्तुं वा जंगस्य त्वरितता अपि कर्तुं शक्यते । यज्ञ-अनोड-सदृशाः घटकाः पूर्णतया सेवनात् पूर्वं प्रतिस्थाप्यन्ते इति सुनिश्चित्य नियमितरूपेण परिपालनं अपि आवश्यकम् अस्ति ।
विकल्प एवं पूरक समाधान
जंगनिवारणे जङ्गमनिवारकयन्त्राणां भूमिका भवति चेदपि अन्यैः रक्षात्मकैः उपायैः सह प्रायः तेषां उपयोगः भवति ।
रक्षात्मक लेप
रङ्गं वा जस्तीकरणं वा इत्यादीनि सुरक्षात्मकानि लेपनानि प्रयोक्तुं आर्द्रतायाः, आक्सीजनस्य च विरुद्धं भौतिकं बाधकं प्रदातुं शक्यते । जस्ती इस्पातं यथा जङ्गमस्य निवारणाय जस्तायाः स्तरेन लेपितं भवति । Shandong Sino Steel इत्यादीनि कम्पनयः जस्तीकृतानि उत्पादनानि प्रदास्यन्ति ये प्रभावीरूपेण कार्यं कुर्वन्ति जंग विरोधी समाधान।
सामग्रीचयनम्
स्टेनलेस स्टील अथवा एल्युमिनियम मिश्रधातु इत्यादीनां जंगप्रतिरोधी पदार्थानां चयनेन जङ्गमस्य निर्माणं स्वाभाविकतया न्यूनीकर्तुं शक्यते । एते पदार्थाः निष्क्रिय-आक्साइड्-स्तराः निर्मान्ति ये अग्रे आक्सीकरणात् रक्षन्ति ।
पर्यावरण नियन्त्रण
आर्द्रतायाः प्रदूषकस्य च संपर्कं न्यूनीकृत्य पर्यावरणस्य नियन्त्रणं कृत्वा जङ्गमस्य न्यूनीकरणं अपि कर्तुं शक्यते । आर्द्रीकरणं, सुरक्षात्मकं परिसरं, नियमितसफाई च पर्यावरणीयकारकाणां नियन्त्रणार्थं व्यावहारिकविधयः सन्ति ।
विशेषज्ञमतानि
उद्योगविशेषज्ञाः सामान्यतया सहमताः यत् यद्यपि केचन जंगविरोधीयन्त्राणि प्रभाविणः सन्ति तथापि तेषां सफलता बहुधा समुचितप्रयोगस्य पर्यावरणस्य च परिस्थितौ निर्भरं भवति प्रौद्योगिकीविश्वविद्यालयस्य जंग-इञ्जिनीयरः डॉ. जेन् स्मिथः कथयति यत्, 'बलिदान-एनोड्स्, आईसीपीपी इत्यादीनां कैथोडिक-संरक्षण-प्रणाल्याः सिद्धाः प्रौद्योगिकीः सन्ति । तथापि इलेक्ट्रॉनिक-जङ्ग-संरक्षण-यन्त्रेषु पर्याप्त-वैज्ञानिक-प्रमाणीकरणस्य अभावः अस्ति ।\
तथैव अमेरिकनसोसाइटी आफ् मेकेनिकल् इन्जिनियर्स् (ASME) भौतिकबाधाः, सामग्रीचयनं, विद्युत्रासायनिकविधयः च संयोजयित्वा जंगनिवारणस्य बहुपक्षीयदृष्टिकोणस्य महत्त्वं बोधयति
व्यावहारिक अनुशंसाः
जंगं न्यूनीकर्तुं इच्छन्तीनां व्यक्तिनां उद्योगानां च कृते निम्नलिखितसिफारिशाः जंगविरोधीरणनीतयः प्रभावशीलतां वर्धयितुं शक्नुवन्ति।
पर्यावरणीयकारकाणां मूल्याङ्कनम्
जंगविरोधी पद्धतीनां चयनार्थं पर्यावरणस्य परिस्थितेः सम्यक् विश्लेषणं कुर्वन्तु। आर्द्रता, तापमानस्य उतार-चढावः, लवणस्य संपर्कः इत्यादयः कारकाः रक्षणस्य चयनं सूचयेयुः ।
नियमित रखरखाव
आवश्यकतानुसारं जंगविरोधी घटकानां निरीक्षणं प्रतिस्थापनं च कर्तुं अनुरक्षणकार्यक्रमं कार्यान्वितं कुर्वन्तु। एतेन निरन्तरं रक्षणं सुनिश्चितं भवति, अप्रत्याशितविफलता च निवारिता भवति ।
विधिसंयोजनम्
रक्षात्मकानां उपायानां संयोजनस्य उपयोगं कुर्वन्तु। यथा, बलिदान-एनोडानां रक्षात्मक-लेपनैः सह युग्मीकरणेन जंग-विरुद्धं विद्युत्-रासायनिक-भौतिक-बाधाः अपि प्रदातुं शक्यन्ते ।
निगमन
उपसंहारः यत् जंगविरोधी यन्त्राणि जंगविरुद्धयुद्धे प्रभावी साधनानि भवितुम् अर्हन्ति, परन्तु तेषां सफलता सार्वत्रिकं नास्ति । बलिदान-एनोड-आइसीसीपी-प्रणाली इत्यादीनां पारम्परिकपद्धतीनां प्रयोगशालायाः क्षेत्रस्य च परिवेशयोः प्रभावशीलता प्रदर्शिता अस्ति । परन्तु इलेक्ट्रॉनिकजंगसंरक्षणयन्त्रेषु निरन्तरं अनुभवजन्यसमर्थनस्य अभावः भवति । अन्ते जंगविरोधीयन्त्राणां प्रभावशीलता समुचितचयनं, स्थापनां, परिपालनं च, तथैव ते यस्मिन् पर्यावरणीयस्थितौ कार्यं कुर्वन्ति तस्य अवगमने च निर्भरं भवति बहुविधसुरक्षारणनीतयः संयोजयति इति समग्रदृष्टिकोणं नियोक्तुं प्रायः दीर्घकालीनजंगप्रतिरोधं सुनिश्चित्य सर्वाधिकं विश्वसनीयं साधनं भवति ।
जंग-प्रतिरोधी सामग्रीनां समाधानानाञ्च अधिकसूचनार्थं, उद्योगनेतृभिः प्रदत्तानां संसाधनानाम् अन्वेषणं कर्तुं विचारयन्तु जंग विरोधी प्रौद्योगिकी।
