जस्ती इस्पातकुण्डलानां बलस्य, किफायतीत्वस्य च कारणेन निर्माणे, वाहननिर्माणे, उपकरणनिर्माणे च बहुधा उपयोगः भवति ।
अस्माकं उत्पादेषु उष्ण-डुबकी-जस्ती-द्वारा प्रयुक्तं जस्ता-लेपनं दृश्यते, यत् आर्द्रतायाः अन्येषां संक्षारक-तत्त्वानां विरुद्धं सुरक्षात्मक-कवचस्य कार्यं करोति । जस्ती इस्पातकुण्डलस्य लेपनं खरच्यते चेदपि जस्ता प्रथमं जङ्गमं करोति, अधः इस्पातस्य रक्षणं करोति । भवन्तः चिन्तयन्ति स्यात्, किं जस्ती इस्पातस्य जङ्गमम् अस्ति ? उत्तरं आम्, परन्तु अतीव क्रमेण भवति। जस्ती इस्पातकुण्डलानां आयुः पर्यावरणं, लेपनस्य मोटाई, अनुरक्षणम् इत्यादीनां कारकानाम् उपरि निर्भरं भवति ।
युक्तिः : नूतनानां जस्ती इस्पातकुण्डलानां सदैव निरीक्षणं कुर्वन्तु यत् किमपि क्षतिः अस्ति वा। भवतः जस्ती इस्पातकुण्डलस्य सम्यक् परिचर्या न केवलं महान् दृश्यते अपितु भवतः परियोजनानां स्थायित्वं विस्तारयति सह अस्माकं कम्पनी.
की टेकअवे
जस्ती इस्पातकुण्डलेषु सहजतया जङ्गमः न भवति । यतो हि तेषु जस्तालेपनं भवति । जस्ता कवचवत् कार्यं करोति, इस्पातं सुरक्षितं च करोति । जस्तास्तरः जलस्य स्पर्शं निवारयति
इस्पातः । यदि लेपनं खरच्यते तर्हि जस्ता अद्यापि जङ्गमस्य निवारणे सहायकं भवति । अनेन कुण्डलः अधिककालं यावत् स्थास्यति । लवणवायुः, प्रदूषणं, आर्द्रवायुः इत्यादीनि वस्तूनि जङ्गमस्य शीघ्रं भवन्ति । अतः, भवन्तः इस्पातस्य उपयोगं कुत्र कुर्वन्ति इति महत्त्वपूर्णं यत् एतत् कियत्कालं यावत् स्थास्यति। प्रायः कुण्डलानां शोधनेन तेषां सुन्दरं स्थातुं साहाय्यं भवति । क्षतिं परीक्ष्य शीघ्रं तस्य समाधानं कृत्वा अपि सहायकं भवति । जस्तालेपनस्य सम्यक् परिमाणं चिन्वितुं महत्त्वपूर्णम् अस्ति। कुण्डलानां सम्यक् संग्रहणेन ते सुरक्षिताः भवन्ति । एतेन तेषां दीर्घकालं यावत् स्थातुं साहाय्यं भवति ।
जस्ती इस्पातस्य जङ्गम भवति वा ?
यदि भवान् पृच्छति यत् जस्ती इस्पातस्य जङ्गम भवति वा तर्हि भवान् सरलम् उत्तरं इच्छति। जस्ती इस्पातकुण्डलः जंगं सम्यक् प्रतिरोधयति, परन्तु तदपि जङ्गमं कर्तुं शक्नोति । जस्तालेपनं कवचवत् कार्यं करोति, जङ्गमस्य मन्दीकरणं च करोति । कालान्तरे मौसमः, क्षतिः इत्यादीनि वस्तूनि एतत् कवचं क्षीणं कर्तुं शक्नुवन्ति । जस्तीकरणेन जंगं कथं स्थगयति, विभिन्नेषु स्थानेषु उत्तमजस्तीकृतकुण्डलात् किं अपेक्षितव्यम् इति ज्ञातुं महत्त्वपूर्णम्।
जस्ता लेपन संरक्षण
जस्तायुक्तकुण्डले जस्तालेपनं इस्पातस्य वायुस्य च मध्ये बाधकं करोति । एतत् बाधकं जलं प्राणवायुः च बहिः स्थापयति, येन जङ्गमः भवति । यदि भवन्तः जस्तालेपितं इस्पातं चिनोति तर्हि वर्षा, आर्द्रता, प्रदूषणं च प्रति तिष्ठति । उष्ण-डुबकी-जस्ती जस्तां इस्पातं प्रति बन्धयति, अतः लेपनं बहुवर्षं यावत् स्थास्यति ।
अध्ययनेन ज्ञायते यत् विशेषैः योजकैः जस्तालेपनं उत्तमं भवति । एते योजकाः लेपनं दृढतरं कुर्वन्ति, जङ्गमस्य निवारणे च उत्तमं कुर्वन्ति । यथा, सीरिया नैनोकणाः, पॉलीएनिलिनं च योजयित्वा जस्ता इस्पातस्य जङ्गमात् रक्षितुं साहाय्यं करोति । एकस्मिन् अध्ययने समुद्रस्य समीपे जस्ती इस्पातकुण्डलस्य परीक्षणं पञ्चवर्षपर्यन्तं कृतम् । स्थूलतरजस्तालेपनेन रक्तजङ्गमस्य, रङ्गस्य छिलनस्य च जोखिमः न्यूनीकृतः, विशेषतः किनारेषु । जस्तास्तरः चलचित्रं निर्माय इस्पातं प्रति प्राणवायुः न प्राप्नुयात् ।
जस्ती कुण्डली कियत्कालं यावत् स्थास्यति इति वातावरणं कथं परिवर्तते इति अधोलिखिते सारणीयां द्रष्टुं शक्नुवन्ति:
पर्यावरणम् |
जङ्गमस्य प्रकटीकरणस्य विशिष्टः समयः |
प्रमुख पर्यावरणीय कारक |
अनुरक्षण अनुशंसाः |
साधारणं बहिः |
२० तः ५० वर्षाणि यावत् |
ताजा वायुः, न्यूनप्रदूषकाः |
प्रत्येकं ५ वर्षेषु लेपनस्य मोटाई पश्यन्तु; वैकल्पिक स्पष्ट लाह |
तटीय क्षेत्र |
५ तः १५ वर्षाणि यावत् |
वायुमध्ये लवणस्य अधिकता (लवणस्प्रे) २. |
वर्षे द्विवारं निरीक्षणं कुर्वन्तु (वेल्ड्स्/एज्स् इत्यत्र ध्यानं दत्तव्यम्); स्वच्छ त्रैमासिकम् |
औद्योगिक प्रदूषण |
१० वर्षाणि वा न्यूनानि वा |
प्रदूषकाः जस्तास्य धारणं त्वरयन्ति |
नित्यं निरीक्षणं सफाई च अनुशंसितम् |
नोटः- प्रायः स्वस्य जस्ती कुण्डलस्य सफाई, जाँचः च दीर्घकालं यावत् स्थातुं शक्नोति। यदि भवन्तः तस्य पालनं न कुर्वन्ति तर्हि जङ्गमः शीघ्रं भविष्यति विशेषतः कठिनस्थानेषु ।
जस्ती इस्पातकुण्डलः सामान्यस्थितौ बहिः २० तः ५० वर्षाणि वा अधिकं वा स्थातुं शक्नोति । तटीयस्थानेषु औद्योगिकस्थानेषु वा लवणस्य रसायनानां च कारणेन तावत्कालं न तिष्ठति । गुणवत्ता, लेपनस्य मोटाई च महत्त्वपूर्णा अस्ति । घनतराः जस्तालेपनाः उत्तमं रक्षणं कुर्वन्ति, दीर्घकालं यावत् स्थास्यन्ति च ।
मृदुबहिः स्थानेषु जस्ती इस्पातः जङ्गमात् पूर्वं ५० वर्षाणाम् अधिकं यावत् स्थातुं शक्नोति ।
तटीयक्षेत्रेषु औद्योगिकक्षेत्रेषु इत्यादिषु कठिनस्थानेषु २० वर्षाणि वा न्यूनानि वा स्थातुं शक्नोति ।
जस्ती इस्पातः सामान्यस्थानेषु ५०-१०० वर्षाणि यावत् स्थातुं शक्नोति ।
समुद्रीयक्षेत्रेषु औद्योगिकक्षेत्रेषु वा सावधानीपूर्वकं २०-५० वर्षाणि यावत् स्थास्यति ।
जस्तालेपनेन जङ्गमात् बाधकं बलिदानं च रक्षणं भवति ।
रसायनानि, जलं, क्षतिः, उच्चार्द्रता च शीघ्रं क्षीणं करोति ।
जस्ती इस्पातः प्रायः २५ तः ५० वर्षाणि यावत् स्थास्यति ।
अल्पकठोरस्थानेषु ७५ वर्षाणि यावत् स्थातुं शक्नोति ।
घनतराः जस्तालेपनाः दीर्घकालं यावत् रक्षन्ति ।
अनुरक्षणं अतिरिक्तलेपनं च दीर्घकालं यावत् स्थातुं साहाय्यं करोति ।
जीआई कुण्डलानि सामान्येषु, असंक्षारकस्थानेषु २० तः ५० वर्षाणि वा अधिकं वा स्थातुं शक्नुवन्ति ।
नियमितरूपेण परिचर्या, लेपनं च दीर्घकालं यावत् स्थास्यति ।
यज्ञ संरक्षण तन्त्र
भवन्तः चिन्तयन्ति स्यात् यत् जस्ती कुण्डलः इस्पातस्य रक्षणं किमर्थम् एतावत् सम्यक् करोति। कारणं यज्ञरक्षणतन्त्रम् । इस्पातस्य अपेक्षया जस्ताः न्यूनः उदात्तः अस्ति अतः प्रथमं जङ्गमं करोति । यदि जस्तालेपनं खरच्यते तर्हि जस्ताकणाः बलिदानस्य एनोडरूपेण कार्यं कुर्वन्ति । ते इस्पातं इलेक्ट्रॉनं ददति, इस्पातस्य जङ्गमं निवारयन्ति च । एतत् कैथोडिक् रक्षणम् इति उच्यते ।
यदा जस्ता जंगं प्राप्नोति तदा जस्ता-आक्साइड्, हाइड्रोक्सीकार्बोनेट्-लवणं च निर्माति । एते इस्पातस्य उपरि स्थूलं, स्वयमेव चिकित्सां कुर्वन्तं पटलं निर्मान्ति । एतत् चलच्चित्रं जलं प्राणवायुः च अवरुद्ध्य अधिकं रक्षणं ददाति । जस्तालेपनं केवलं बाधकं न भवति। जङ्गमकारकवस्तूनि फसयति, जङ्गमं मन्दं च करोति इति रसायनकवचम् अपि निर्माति ।
लघुस्तरस्य जस्ता-आक्साइड् जस्ता-इस्पात-प्रान्ते इलेक्ट्रॉनान् चालयितुं साहाय्यं करोति । एतेन इस्पातं सुरक्षितं भवति इति प्रतिक्रियासु सहायता भवति । यथा यथा जस्तास्तरः क्षीणः भवति तथा तथा रक्षणं कैथोडिकतः बाधां प्रति परिवर्तते । यज्ञक्रियायाः बाधाप्रभावस्य च एतत् मिश्रणं जस्तीकुण्डलस्य दृढं जंगप्रतिरोधं दीर्घायुषः च ददाति ।
युक्तिः : उत्तमसंरक्षणार्थं मोटेन, समजस्तालेपनेन सह जस्ती कुण्डलं चिनुत। बलिदानसंरक्षणं कार्यं कर्तुं स्वस्य कुण्डलस्य खरचः वा क्षतिः वा इति बहुधा पश्यन्तु।
जस्ती इस्पातकुण्डले जंगस्य कारणानि
पर्यावरणीय कारक
यदा भवन्तः बहिः जस्तीकुण्डलस्य उपयोगं कुर्वन्ति तदा मौसमस्य महत्त्वं बहु भवति । यदि वायुः अतीव आर्द्रः भवति तर्हि जलं कुण्डले स्थातुं शक्नोति । एतत् जलं जङ्गमस्य शीघ्रं निर्माणे सहायकं भवति । समुद्रात् लवणं लवणजलं वा जस्तास्तरं क्षतिं कर्तुं शक्नोति । अनेन जङ्गमः शीघ्रं दर्शयति । गन्धकडाय-आक्साइड्, नाइट्रोजन-आक्साइड् इत्यादीनां वायुप्रदूषणं जलेन सह मिश्रयति । एतेषां मिश्रणं कृत्वा जस्तां भङ्गयन्तः अम्लानि निर्मान्ति । नगरेषु अम्लवृष्ट्या अपि रक्षात्मकस्तरस्य हानिः भवति । कुण्डले शयः, लीकेन् च वर्धयितुं शक्नुवन्ति । धातुसमीपे जलं धारयन्ति, लघु आर्द्रबिन्दवः च कुर्वन्ति । एते बिन्दवः जङ्गमस्य आरम्भे सहायकाः भवन्ति ।
अत्र जस्तीकुण्डले जङ्गमस्य सामान्यकारणानि सन्ति- १.
उच्चार्द्रता (६०% उपरि) २.
वायुजले वा लवणं (तटीयक्षेत्रेषु) २.
नित्यं आर्द्रीकरणं वा सिञ्चनं वा
सल्फरडाय-आक्साइड् प्रदूषणम्
हाइड्रोजन सल्फाइड् इत्यस्य संपर्कः
दृढक्षारैः (सीमेण्ट, प्लास्टर) सम्पर्कः २.
अम्लवृष्टि अपवाहः
शाई तथा लाइकेन वृद्धि
कारणम्/स्थितिः |
विवरण |
आर्द्रं सीमितं च वातावरणम् |
विद्युत् रासायनिकजंगः, आर्द्रतायाः कारणेन श्वेतजङ्गमः, दुर्बलवायुप्रवाहः च |
जस्ता कार्बोनेटस्य भङ्गः |
दीर्घकालं यावत् आर्द्रता संक्षारकविलयनस्य निर्माणं कर्तुं शक्नोति |
तीव्र श्वेतजङ्गमक्षेत्राणि |
जस्तास्तरः उपभोक्तः, इस्पातः उजागरः |
रासायनिक विक्रिया |
आर्द्रता, आक्सीजन, CO2, आक्साइड् च संक्षारकविद्युत्विपाकविलयनं निर्मान्ति |
युक्तिः - यदि भवान् समुद्रस्य समीपे वा नगरे वा निवसति तर्हि स्वस्य जस्ती कुण्डलं अधिकवारं परीक्ष्यताम्। एतेषु स्थानेषु जङ्गमस्य शीघ्रं भवति, भवतः कुण्डलस्य आयुः च लघु भवति ।
शारीरिक क्षति
जस्तीकुण्डले जङ्गमस्य अन्यत् महत् कारणं भौतिकक्षतिः अस्ति । खरचनानि, चिह्नानि, रूक्षगतिः वा जस्तालेपनं भङ्गयितुं शक्नुवन्ति । यदि भवन्तः खरचः पश्यन्ति तर्हि तस्य अधः स्थापितं इस्पातं वायुजलयोः कृते मुक्तं भवति । जस्ता लघु खरचनानां रक्षणं कर्तुं शक्नोति, परन्तु बृहत् न । यदि कठिनस्थाने महती खरचः क्षतिः वा भवति तर्हि भवद्भिः तत् समाधातव्यम् । अनेन कुण्डलस्य शीघ्रं जङ्गमः न भवति । भवन्तः कुण्डलीं स्थापयित्वा जाँचस्य समये च क्षतिं अन्वेष्टव्याः। लघुचिप्स् अपि जलं प्रविश्य जङ्गमं आरभुं शक्नुवन्ति ।
नोटः- यदा भवन्तः तत् स्थानान्तरयन्ति वा स्थापयन्ति वा तदा जस्ती इस्पातकुण्डलस्य सह सौम्याः भवन्तु। मृदुपट्टिकानां उपयोगं कुर्वन्तु तथा च खरचनानि निवारयितुं कुण्डलीं न कर्षयन्तु।
लेपन मोटाई
जङ्गमस्य निवारणाय जस्तालेपनस्य स्थूलता अतीव महत्त्वपूर्णा भवति । स्थूलतरलेपनानि दृढतरं कवचं कुर्वन्ति, कठिनस्थानेषु दीर्घकालं यावत् तिष्ठन्ति च । अध्ययनेन ज्ञायते यत् स्थूलजस्तास्तराः अधिकान् जस्ताआयनान् ददति । एते आयनानि कटितधारानाम्, दुर्बलस्थानानां च रक्षणाय सहायकाः भवन्ति । जस्ता कवचरूपेण कार्यं करोति, इस्पातस्य जङ्गमस्य मन्दीकरणं च करोति ।
वर्ग |
अनुमानित जस्ता लेपन मोटाई (μm) |
जंग प्रतिरोध स्तर |
विशिष्ट अनुप्रयोग वातावरण |
G60 |
11.6 |
सन्तुलित |
मृदुसंक्षारकवातावरणम् |
G90 |
16.8 |
शोभन |
अधिकांशं भवनं छतं च |
G180 |
60 |
अतीव उच्चम् |
अत्यन्तं संक्षारक वातावरण |
G275 |
35.6 |
उच्चैः |
कठोर वातावरण |
भवतः परियोजनायाः अनुरूपं जस्तालेपनस्य मोटाई चिनोतु तथा च कुत्र तस्य उपयोगं करोति। स्थूलतरलेपनानां मूल्यं अधिकं भवति, परन्तु ते उत्तमं रक्षणं कुर्वन्ति, दीर्घकालं यावत् स्थास्यन्ति च ।
जस्ती कुंडली रखरखाव
जस्ती इस्पातस्य जङ्गमं निवारयितुं तस्य गुणवत्तां उच्चं स्थापयितुं च स्वस्य जस्ती कुण्डलस्य पालनं सर्वोत्तमः उपायः अस्ति। सफाई, निरीक्षणं, मरम्मतं च इत्यादीनि सरलपदानि भवतः निवेशस्य अधिकतमं लाभं प्राप्तुं साहाय्यं कर्तुं शक्नुवन्ति । नियमितरूपेण परिपालनेन अपि महता मूल्येन प्रतिस्थापनं परिहरन् भवतः धनस्य रक्षणं भवति ।
नियमित सफाई
भवन्तः वर्षे न्यूनातिन्यूनम् एकवारं स्वस्य जस्तीकुण्डलस्य शोधनं कुर्वन्तु। तटीयक्षेत्रेषु औद्योगिकक्षेत्रेषु वा प्रत्येकं मासत्रये स्वच्छं कुर्वन्तु । शोधनेन लवणं, रजः, अम्लवृष्टि अवशेषाः च निष्कासिताः भवन्ति ये जस्तालेपनं क्षीणं कर्तुं शक्नुवन्ति । सौम्यपद्धत्या आरभ्य आवश्यकतानुसारं केवलं दृढतरशुद्धिकर्तृणां उपयोगं कुर्वन्तु।
स्क्रबिंग् कृते मृदुप्लास्टिकस्य ब्रिस्टल् ब्रशस्य उपयोगं कुर्वन्तु। इस्पातस्य ब्रशं परिहरन्तु, ये जस्तालेपनं खरचयितुं, विवर्णं च कर्तुं शक्नुवन्ति ।
मृदुसाबुनेन वा कारप्रक्षालनसामग्रीभिः न्यूनदाबजलेन च प्रक्षाल्यताम्।
मृदुदागस्य कृते गृहे अमोनिया-शुद्धिकरणस्य उपयोगं कुर्वन्तु । जंगदागस्य वा सीमेण्टनिक्षेपस्य वा कृते आक्सालिक-अम्लस्य उपयोगं कुर्वन्तु, ततः सम्यक् प्रक्षाल्यताम् ।
थिनरैः प्लास्टिकेन वा काष्ठेन वा स्क्रेपरेन च रङ्गं निष्कासयन्तु। कठोररङ्गस्य कृते अक्षारीय-विच्छेदकानाम् उपयोगं कुर्वन्तु ।
शोधनानन्तरं कुण्डलं सर्वदा प्रक्षाल्य स्वच्छतरं अवशेषं दूरीकर्तुं शक्यते।
युक्तिः - प्रथमं लघु, गुप्तक्षेत्रे कस्यापि नूतनस्य सफाईविधेः परीक्षणं कुर्वन्तु। एतेन जस्तालेपनस्य क्षतिः न भवति ।
नियमितरूपेण भवतः जस्ती कुण्डलस्य सफाई जस्ती इस्पातस्य जंगं न भवति इति निवारयितुं साहाय्यं करोति तथा च पृष्ठभागः उज्ज्वलः दृश्यते । दीर्घकालीनगुणवत्तायाः कुञ्जी जस्तास्तरस्य अपि रक्षणं करोति ।
निरीक्षण एवं मरम्मत
भवन्तः वर्षे न्यूनातिन्यूनं एकवारं स्वस्य जस्ती कुण्डलस्य निरीक्षणं कुर्वन्तु। कठोरवातावरणेषु प्रत्येकं षड्मासेषु परीक्षणं कुर्वन्तु। जङ्गमस्य अथवा लेपनक्षतिस्य प्रारम्भिकानि लक्षणानि पश्यन्तु । एतेषु मुख्यविषयेषु ध्यानं दत्तव्यम् : १.
समतलक्षेत्राणि यत्र जलं संग्रहीतुं शक्नोति।
किनारेः वेल्ड् च, येषां जङ्गमस्य सम्भावना अधिका भवति ।
पूर्वं स्पृष्टाः बिन्दवः।
भूरेण दागयुक्ताः क्षेत्राणि श्वेतजङ्गमयुक्तानि वा ।
नग्नस्थानानि यत्र जस्तालेपनं लुप्तं भवति।
दराराः कोणाः च यत्र जलं मलं च निर्मितुं शक्नोति।
यत्र कुण्डलः अन्यधातुः स्पृशति।
जस्तालेपनस्य जाँचार्थं चुम्बकीयमोटाईमापकस्य उपयोगं कुर्वन्तु । यदि भवन्तः खरचनानि वा लघुजङ्गमबिन्दुः वा प्राप्नुवन्ति तर्हि तत्क्षणमेव तान् मरम्मतं कुर्वन्तु:
मृदुसाबुनेन जलेन च क्षेत्रं स्वच्छं कुर्वन्तु।
पीतलकस्य तार-ब्रशेन वा सूक्ष्म-वालुकापत्रेण वा जङ्गमं निष्कासयन्तु ।
रक्षणं पुनः प्राप्तुं जस्तायुक्तं रङ्गं वा शीत-स्प्रे-जस्तां वा प्रयोजयन्तु ।
बृहत्तरमरम्मतार्थं आर्द्रतायुक्तं यूरेथेन अथवा विनाइल-आधारितं रङ्गं उपयुज्यताम् ।
नोटः- द्रुतमरम्मतेन जङ्गमस्य प्रसारणं निवारयति तथा च भवतः जस्ती कुण्डलस्य गुणवत्तां निर्वाहयितुं सहायकं भवति।
कठोर रसायनानां परिहारः
केचन रसायनानि जस्तालेपनस्य क्षतिं कर्तुं शक्नुवन्ति, जङ्गमस्य गतिं च कर्तुं शक्नुवन्ति । भवता परिहारः करणीयः : १.
उर्वरकं उद्यानरसायनानि च, येन जस्तासंरक्षणं ४०% पर्यन्तं न्यूनीकर्तुं शक्यते ।
प्रबलाः अम्लाः क्षारयुक्ताः च शोधकाः, ये जस्तास्तरं भङ्गयन्ति ।
लवणजलं, उच्चार्द्रता च, येन जंगस्य दरं वर्धते ।
अम्लवृष्टिः औद्योगिकप्रदूषकाः च, ये लेपनं शीघ्रं क्षीणं कुर्वन्ति ।
ताम्रस्य अन्यधातुनां वा सम्पर्कः, येन गैल्वेनिकजङ्गमः भवितुम् अर्हति ।
स्वस्य जस्ती कुण्डलं शुष्के, सुवायुयुक्ते स्थाने संग्रहयन्तु। रसायनादिधातुभ्यः दूरं स्थापयन्तु। यदि भवान् स्वच्छकस्य उपयोगं अवश्यं करोति तर्हि जस्तालेपनार्थं सुरक्षितं चिनुत, यथा एसीटोन् अथवा जस्ती इस्पातस्य परीक्षणं कृतं वाणिज्यिकं उत्पादम् ।
युक्तिः : उत्तमं भण्डारणं सावधानीपूर्वकं सफाई च भवतः जस्ती कुण्डलस्य रक्षणाय तस्य आयुः विस्तारयितुं च सरलाः उपायाः सन्ति।
अनुरक्षणस्य व्यय-प्रभावशीलता
नियमितरूपेण अनुरक्षणस्य व्ययः जङ्गमयुक्तस्य कुण्डलस्य प्रतिस्थापनात् बहु न्यूनः भवति । सफाई, लघुमरम्मतं च जस्तालेपनं दृढं करोति, बृहत्समस्याः च निवारयति । यदि भवान् अनुरक्षणं लङ्घयति तर्हि जङ्गमः कुण्डलस्य क्षतिं कर्तुं शक्नोति, नूतनं क्रेतुं च बाध्यते । परिपालने किञ्चित् समयं धनं च निवेशयित्वा महत् प्रतिस्थापनं परिहरितुं साहाय्यं भवति तथा च वर्षाणां यावत् भवतः जस्ती इस्पातकुण्डलं शीर्षस्थितौ भवति।
जस्ती इस्पातकुण्डले पर्यावरणीय प्रभाव
आउटडोर बनाम तटीय क्षेत्र
यत्र भवन्तः जस्ती कुण्डलस्य उपयोगं कुर्वन्ति तस्य स्थानं बहु महत्त्वपूर्णम् अस्ति। देशे वा नगरक्षेत्रेषु वा जस्ती कुण्डलः बहुवर्षेभ्यः स्थास्यति । एतेषु स्थानेषु ७० वर्षाणाम् अधिकं यावत् जङ्गमं न पश्यसि । एतत् भवति यतो हि वायुः स्वच्छः भवति, वायुना जलं न्यूनं भवति ।
परन्तु समुद्रस्य समीपे विषयाः भिन्नाः सन्ति । वायुतले लवणं जङ्गमस्य शीघ्रं भवति। यदि कुण्डली लवणवायुस्य सम्मुखीभवति तर्हि ५ तः ७ वर्षेषु जङ्गमः दर्शयितुं शक्नोति । यदि कुण्डली सुरक्षिता भवति तर्हि जङ्गमस्य आरम्भात् पूर्वं १५ तः २५ वर्षाणि यावत् स्थातुं शक्नोति । तटस्य समीपे स्थितानि कुण्डलानि अधिकवारं स्वच्छं कुर्वन्तु, परीक्षितव्याः च। तान् कतिपयेषु मासेषु नवजलेन प्रक्षाल्य लवणस्य निवृत्तिः भवति । यदि शक्यते तर्हि अतिरिक्तलेपनस्य उपयोगं कुर्वन्तु। वर्षे न्यूनातिन्यूनं द्विवारं जङ्गमं क्षतिं वा अन्वेष्टुम्।
पर्यावरणप्रकारः |
प्रथमजंगप्रकटीकरणपर्यन्तं औसतसमयः |
मुख्यशर्ताः टिप्पण्याः च |
तटीय (तटतः १ माइलपर्यन्तं, >२५० फीट्) |
५-७ वर्षाणि (प्रत्यक्षसंपर्कः) २. |
लवणयुक्तानां/क्लोराइड-समृद्धानां वायुनां प्रत्यक्षं संपर्कः; आश्रयक्षेत्राणि १५-२५ वर्षाणि अधिकं स्थास्यन्ति |
बहिः (ग्रामीण, उपनगरीय, समशीतोष्ण समुद्री) २. |
बहुदशकानि यावत् ७० वर्षाणाम् अधिकं यावत् |
न्यूनसंक्षारकवातावरणयुक्ताः ग्रामीणाः उपनगरीयक्षेत्राणि च समाविष्टानि सन्ति; समशीतोष्णसमुद्रीवातावरणानि समाविष्टानि |
युक्तिः - यदि भवान् समुद्रस्य समीपे निवसति तर्हि अधिकवारं स्वस्य कुण्डलं स्वच्छं कृत्वा परीक्ष्यताम्। एतेन दीर्घकालं यावत् स्थातुं साहाय्यं भवति ।
औद्योगिक प्रदूषण
कारखानानि, व्यस्तमार्गाः च जस्तीकुण्डलस्य कृते कठिनं कुर्वन्ति । ते सल्फरडाय-आक्साइड्, नाइट्रोजन-आक्साइड् इत्यादीन् वायुः वायुतले स्थापयन्ति । एते वायुः वर्षा सह मिलित्वा अम्लवृष्टिं कुर्वन्ति । अम्लवृष्टिः जस्तालेपनं क्षीणं करोति । एतेषु स्थानेषु जङ्गमस्य दर्शनात् पूर्वं जस्ती कुण्डलः प्रायः २० तः ४० वर्षाणि यावत् स्थास्यति । एतत् न तावत् दीर्घं यथा स्वच्छवायुः।
भवन्तः कारखानाक्षेत्रेषु जस्ती कुण्डलस्य अधिकवारं परीक्षणं कुर्वन्तु। श्वेतजङ्गमं, रक्तजङ्गमं, खरचनं, जीर्णं लेपनं च अन्वेष्टुम्। प्रत्येकं त्रयः षड्मासाः यावत् कुण्डलं स्वच्छं कुर्वन्तु। सन्धिषु, वेल्ड्-स्थानेषु, बहु-उपयोगं प्राप्यमाणेषु स्थानेषु च ध्यानं ददातु । यदि शक्यते तर्हि अतिरिक्तलेपनस्य उपयोगं कुर्वन्तु। कठिनस्थानेषु उत्तमरक्षणार्थं स्थूलतरं जस्तालेपनं चिनुत।
प्रत्येकं मासत्रये पृष्ठस्य लेपनस्य जाँचं कुर्वन्तु।
प्रतिमासं जङ्गमस्य कृते सन्धिषु पश्यन्तु।
प्रत्येकं मासद्वये उच्चप्रयोगयुक्तानि स्थानानि पश्यन्तु।
क्षतिं दृष्ट्वा एव स्वच्छं कृत्वा निवारयन्तु।
नोटः- प्रायः जाँचं कृत्वा मोटे जस्तालेपनस्य उपयोगः भवतः कुण्डलस्य प्रदूषणस्य विरुद्धं युद्धं कर्तुं सहायकं भवति तथा च दीर्घकालं यावत् स्थास्यति।
जस्ती कुण्डले श्वेतजङ्गं निवारयन्तु
श्वेतजङ्गमः किम् ?
कदाचित् भवन्तः जस्ती इस्पातकुण्डले श्वेतवर्णीयं, स्फुटं स्तरं पश्यन्ति । एतत् श्वेतजङ्गमम् इति उच्यते । यदा कुण्डली अल्पवायुयुक्तेषु आर्द्रस्थानेषु उपविशति तदा भवति । श्वेतजङ्गमः चूर्णः वा चॉकः वा दृश्यते, न तु रक्तजङ्गमः इव । जस्ताजङ्गमपदार्थैः निर्मितम् अस्ति । एतेषु जस्ता-हाइड्रोक्साइड्, जस्ता-आक्साइड्, जस्ता-कार्बोनेट् च सन्ति । आर्द्रता जस्तालेपनेन सह विक्रिया कृत्वा एतानि यौगिकानि निर्माति । यदि वायुः कुण्डलीं परितः गन्तुं न शक्नोति तर्हि एतत् अधिकं भवति । जनाः 'भण्डारणदागः' अथवा 'आर्द्रभण्डारदागः' इति अपि वदन्ति ।शुक्लजङ्गमः
प्रायः पृष्ठभागे एव तिष्ठति, जस्तालेपनस्य रक्षणं न क्षतिं करोति । कालान्तरे जस्ता-हाइड्रोक्साइड् जस्ता-आक्साइड्, जस्ता-कार्बोनेट्-रूपेण च परिवर्तते । यदि भवन्तः कुण्डलीं बहिः त्यजन्ति तर्हि प्रायः श्वेतजङ्गमः गच्छति यतः सः स्थिरसमासेषु परिणमति ।
नोटः- श्वेतजङ्गमस्य अर्थः अस्ति यत् जस्तालेपनस्य विरुद्धं आर्द्रता फसति स्म। भवन्तः स्वस्य कुण्डलं कथं संगृह्णन्ति, कथं च संचालयन्ति इति परीक्षितुं चिह्नम् अस्ति ।
निवारणविधयः
कतिपयानि सुलभानि कार्याणि कृत्वा श्वेतजङ्गमं निवारयितुं शक्नुवन्ति। जस्ती इस्पातकुण्डलानि सर्वदा शुष्कस्थानेषु उत्तमवायुप्रवाहयुक्तेषु स्थापयन्तु। तान् भूमौ न स्थापयतु। स्पेसरस्य उपयोगं कुर्वन्तु येन वायुः कुण्डलानां मध्ये गन्तुं शक्नोति। कुण्डलानि अतिसमीपे न स्तम्भयन्तु। एतेन आर्द्रता फसति, श्वेतजङ्गमस्य निर्माणे च सहायकं भवति ।
यदा भवन्तः कुण्डलानि चालयन्ति तदा तान् जलरोधक आवरणैः वेष्टयित्वा किनारेषु रक्षन्तु । यदि भवन्तः किमपि आर्द्रकुण्डलं पश्यन्ति तर्हि तान् शीघ्रं शोषयन्तु। आर्द्रपत्राणि पृथक् कुर्वन्तु येन वायुः तान् प्राप्तुं शक्नोति।
श्वेतजङ्गमं पूर्वमेव ज्ञातुं प्रायः कुण्डलानां जाँचं कुर्वन्तु। यदि पश्यसि तर्हि मृदुसाबुनेन जलेन च तत् स्थानं शोधयेत् । कठिनस्थानानां कृते दुर्बलम् अम्लविलयनं उपयुज्य सम्यक् प्रक्षाल्यताम् ।
अतिरिक्तसुरक्षायै जस्तासमृद्धं रङ्गं, इपोक्सी, चूर्णलेपनं वा इत्यादीनि सुरक्षात्मकानि लेपनानि स्थापयन्तु । यदि भवन्तः खरचनानि वा नग्नबिन्दवः वा पश्यन्ति तर्हि शीत-स्प्रे-जस्ता अथवा जस्ता-समृद्धैः लेपनैः तान् निश्चययन्तु । जस्तास्तरस्य जाँचार्थं गेजस्य उपयोगं कुर्वन्तु तथा च सुनिश्चितं कुर्वन्तु यत् अद्यापि सम्यक् रक्षणं करोति।
ताम्र-पीतल-आदिधातुभ्यः कुण्डलानि दूरं स्थापयन्तु येन गैल्वेनिक-जङ्गमः भवति । भण्डारणक्षेत्रं ६०% आर्द्रतायाः अधः एव तिष्ठति इति सुनिश्चितं कुर्वन्तु । यदि भवन्तः कुण्डलानि बहिः अवश्यं स्थापयन्तु तर्हि तान् जलरोधक-तारैः आच्छादयन्तु, एकं अन्तं जलनिकासीयै उत्थापयन्तु ।
युक्तिः : कुण्डलानां सम्यक् संग्रहणं शीघ्रं कार्यं च श्वेतजंगं निवारयितुं तथा च स्वस्य जस्ती इस्पातकुण्डलं दृढं स्थापयितुं सर्वोत्तमाः उपायाः सन्ति।
जस्ती इस्पातकुण्डलेषु सहजतया जङ्गमः न भवति । जस्तालेपनं अधः इस्पातस्य रक्षणं करोति । परन्तु कोऽपि कुण्डलः जङ्गमं सदा निवारयितुं न शक्नोति। भवता स्वस्य कुण्डलं बहुधा स्वच्छं कर्तव्यम्। जस्तां दीर्घकालं यावत् स्थातुं साहाय्यं कर्तुं शीघ्रं यत्किमपि क्षतिं निवारयन्तु। यदि भवान् तस्य पालनं करोति तर्हि भवतः कुण्डलः २० तः ५० वर्षाणि यावत् स्थातुं शक्नोति । जस्ती इस्पातं चिन्वन् एतानि वस्तूनि चिन्तयन्तु।
पर्यावरणम् : समुद्रस्य समीपे अथवा कारखानानां समीपे अतिरिक्तसंरक्षणस्य आवश्यकता भवति ।
जस्तालेपनस्य मोटाई : उष्ण-डुबकी-जस्तीकरणात् मोटाः लेपनाः अधिककालं यावत् तिष्ठन्ति ।
अनुरक्षणम् : स्वस्य जस्ती इस्पातस्य कुण्डलं बहुधा स्वच्छं कुर्वन्तु, जाँचयन्तु च।
यदि भवान् उत्तमं विकल्पं करोति, स्वस्य कुण्डलस्य परिचर्या च करोति तर्हि तत् बहुवर्षपर्यन्तं स्थातुं शक्नोति ।
FAQ
जस्ती इस्पातकुण्डलः बहिः कियत्कालं यावत् तिष्ठति ?
जस्ती इस्पातकुण्डलस्य बहिः २० तः ५० वर्षाणि यावत् स्थास्यति इति भवान् अपेक्षां कर्तुं शक्नोति । उष्ण-डुबकी-जस्ती-करणात् जस्ता-लेपनं इस्पातस्य रक्षणं करोति । मृदुवातावरणेषु अधिककालं यावत् स्थास्यति । तटीयक्षेत्रेषु औद्योगिकक्षेत्रेषु वा शीघ्रं जङ्गमं द्रष्टुं शक्यते ।
जस्ती इस्पातकुण्डलस्य उपरि चित्रं रचयितुं शक्नुथ वा ?
आम्, भवन्तः जस्ती इस्पातकुण्डलस्य उपरि चित्रं कर्तुं शक्नुवन्ति। प्रथमं पृष्ठभागं स्वच्छं कुर्वन्तु। जस्तालेपनार्थं निर्मितस्य प्राइमरस्य उपयोगं कुर्वन्तु। रङ्गः कुण्डलस्य रक्षणाय सहायकः भवति, तस्य स्वरूपं च सुधारयितुं शक्नोति ।
जस्ती इस्पातकुण्डले श्वेतजङ्गमस्य कारणं किम् ?
जस्तालेपनस्य उपरि आर्द्रता फसति चेत् श्वेतजङ्गमः भवति । प्रायः भण्डारणस्य समये एतत् भवति । जस्ती इस्पातकुण्डलं शुष्कं कृत्वा वायुः परिसञ्चरणं कृत्वा भवन्तः तस्य निवारणं कर्तुं शक्नुवन्ति ।
जस्ती इस्पातकुण्डले खरचः कथं मरम्मतं करोति ?
मृदुसाबुनेन जलेन च खरचं शोधयन्तु। क्षेत्रं शोषयन्तु। जस्तायुक्तं रङ्गं वा शीतलं गैल्वेनाइजिंगस्प्रे वा प्रयोजयन्तु । एतेन जस्तालेपनं पुनः स्थाप्यते, अधः इस्पातस्य रक्षणं च भवति ।
पेयजलव्यवस्थानां कृते जस्ती इस्पातकुण्डलः सुरक्षितः अस्ति वा ?
केषाञ्चन जलव्यवस्थानां कृते भवन्तः जस्ती इस्पातकुण्डलस्य उपयोगं कर्तुं शक्नुवन्ति । जस्तालेपनं जंगं प्रतिरोधयति । परन्तु पेयजलस्य उपयोगात् पूर्वं सर्वदा स्थानीयसंहिताः मानकानि च पश्यन्तु ।
